تهدید جان میلیون‌ها شهروند در اصفهان به علت فرونشست؛ «منطقه خطر» از بافت تاریخی تا فرودگاه اصفهان گسترده است

اصفهان از جمله استان‌هایی است که گستردگی فرونشست در آن مرزهای هشدار را رد کرده و «منطقه خطر» آن تا فرودگاه بین‌المللی این شهر گسترده شده است. همچنین بیش از ۳/۳ میلیون نفر در محدوده پرخطر فرونشست سکونت دارند.

ماه گذشته سه فرونشست در سه خیابان مرکزی شهر اصفهان، به فاصله چند روز از یکدیگر رخ داد. این فرونشست‌ها در خیابان «نشاط» با یک حفره به شعاع شش متر و عمق پنج متر، در خیابان «طالقانی» با فرونشست زمین پس از شکستگی لوله آب، و فرورفتن چرخ‌های یک کامیون در حفره‌ای زیر آسفالت خیابان «شهید کاظمی» با عمق چند متر ایجاد شدند.

اگرچه به گفته کارشناسان همه استان‌های ایران بجز استان گیلان با پدیده فرونشست درگیر هستند اما وضعیت گستردگی فرونشست و سرعت گستردگی در چند استان ایران از جمله تهران و اصفهان مرزهای هشدار را رد کرده است. علت اصلی بروز این پدیده ویرانگر در ایران عدم مدیریت کارآمد منابع آبی طی دهه‌های گذشته و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی اعلام شده است.

منصور شیشه‌فروش مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان به تازگی اعلام کرد، ۲۹ دشت از ۳۵ دشت استان درگیر فرونشست هستند؛ دشت‌های اصفهان، برخوار، مهیار، اردستان، فلاورجان، گلپایگان و شهرضا از مناطق با نرخ بالاتر فرونشست‌ به شمار می‌روند.

به گفته او، برداشت مستمر از آب‌های زیرزمینی، تخلیه آبخوان‌ها و نبود جریان دائمی زاینده‌رود از عوامل اصلی تشدید این پدیده است و تأمین حقابه‌ها و مدیریت یکپارچه زاینده‌رود از سراب تا پایاب باید جدی‌تر دنبال شود.

همچنین به گفته کارشناسان در شهر اصفهان، فرونشست با فرسودگی شبکه فاضلاب نیز همزمان شده؛ حدود ۳۰۰ کیلومتر از شبکه فاضلاب نیازمند بازسازی است و وضعیت حدود ۴۰ کیلومتر آن اضطراری گزارش شده است.

دولت مدعی است برای کنترل برداشت از منابع زیرزمینی تا کنون بیش از ۱۱ هزار کنتور هوشمند روی چاه‌ها نصب شده و ۲۵ ایستگاه نیز برای پایش فرونشست در شهر اصفهان جانمایی شده است. با اینهمه سرعت گسترش فرونشست در این استان تکاندهنده است.

در همین رابطه علی بیت‌اللهی رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی دو روز پیش در گفتگو با خبرگزاری «مهر» هشدار داده که پهنه فرونشست اصفهان اکنون بیش از ۳/۳ میلیون نفر را در بر گرفته و از محدوده شهر تا حبیب‌آباد، دولت‌آباد و فرودگاه اصفهان گسترش یافته است.

بر اساس توضیحات علی بیت‌الهی، «بیشترین بافت فرسوده شهری کشور در اصفهان و روی پهنه فرونشست زمین قرار دارد. همچنین بیش از ۲۸۵ مدرسه و بیش از ۲۸۰ مسجد در این محدوده روی زون فرونشستی قرار گرفته‌اند.»

وی با اشاره به زیرساخت‌های در معرض خطر تاکید کرده: «شبکه‌های آب، فاضلاب، گاز و سایر زیرساخت‌ها نیز دائماً در معرض فرونشست زمین قرار دارند. هر از چندگاهی این نشست‌ها موجب گسیختگی لوله‌های آب و فاضلاب و همچنین فروریزش‌های متعدد می‌شوند که می‌تواند، همانطور که تجربه آن را در تهران داشته‌ایم، حتی به تلفات جانی منجر شود.»

او گفته: «در کل کشور، کلانشهر دیگری را سراغ نداریم که بطور کامل در پهنه فرونشستی قرار گرفته باشد، بجز اصفهان. برآورد جمعیتی محدوده اصفهان و شهرهای اطراف و چند آبادی پیرامون آن نشان می‌دهد که این پهنه فقط به محدوده شهری اصفهان محدود نیست.»

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزوده: «زون [منطقه یا محوطه] فرونشست زمین به سمت حبیب‌آباد و دولت‌آباد در شمال اصفهان و حتی ارتفاعات شمالی گسترش پیدا کرده و در جهت شمال شرق نیز تا فرودگاه اصفهان ادامه یافته است. این وسعت، جمعیتی بیش از سه میلیون و ۳۰۰ هزار نفر را دربرمی‌گیرد و این مسئله باید به‌ عنوان یک هشدار جدی برای کنترل پدیده فرونشست زمین مورد توجه قرار گیرد.»

وی تأکید کرده: «علاوه بر این، بخش عمده‌ای از تاریخ کشور ما در محدوده اصفهان قرار دارد و این تاریخ در قالب نمادهای فرهنگی، میراث فرهنگی و آثار تاریخی قابل مشاهده است که متأسفانه تحت تأثیر فرونشست زمین قرار گرفته‌اند. چندین اثر تاریخی در این محدوده تحت تأثیر فرونشست قرار گرفته، ترک خورده و دچار شکاف شده‌اند.»

علی بیت‌الهی توضیح داده: «بیش از ۵۰ درصد تغذیه آبخوان اصفهان در گذشته از جریان زاینده‌رود تأمین می‌شده و قطع جریان دائمی رودخانه، در کنار برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، فشار بر آبخوان را تشدید کرده است. او تأکید کرده در این پهنه، بیش از ۲۸۵ مدرسه و ۲۸۰ مسجد قرار دارند و شبکه‌های آب، فاضلاب، گاز، بافت‌های فرسوده و بخشی از آثار تاریخی اصفهان نیز در معرض آثار فرونشست هستند.»

ماه گذشته نیز رضا شهبازی معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با ارائه گزارشی استان‌های اصفهان، کرمان، تهران، البرز و قزوین را از استان‌های بحرانی در زمینه فرونشست عنوان کرد و گفت: «استان اصفهان و شهر اصفهان، استان کرمان و شهر کرمان و همچنین تهران و دشت جنوب‌غرب تهران از جمله مناطق مهم در این زمینه هستند. منظور از تهران در این مجموعه، یک پهنه مرتبط شامل استان‌های تهران، البرز و قزوین است که الگوی فرونشست در آنها تا حدود زیادی به یکدیگر مرتبط است و در این استان‌ها گسترش فرونشست را شاهد هستیم.»

همچنین بر اساس نقشه جدید فرونشست‌ها، این پدیده در بسیاری از دشت‌های کشور به یکدیگر پیوستگی پیدا کرده‌ است. رضا شهبازی هشدار داده: «در گذشته، پدیده فرونشست در بسیاری از مناطق به صورت لکه‌های جدا از هم مشاهده می‌شد، اما اکنون فضاهای بین این پهنه‌ها نیز تا حد زیادی پر شده و با پهنه‌های پیوسته و یکپارچه فرونشست مواجه هستیم.»

تکاندهنده آنکه در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۳۹۵، گستره فرونشست در کشور حدود ۱۰ برابر شده است. شهبازی توضیح داده: «در مقایسه سال ۱۴۰۳ با سال ۱۴۰۰ نیز الگویی که مشاهده می‌کنیم، پیوستگی بیشتر پهنه‌های فرونشستی در کشور است. به هم پیوستن دشت‌های درگیر فرونشست با افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی ارتباط دارد.»