Lidewij Nuitten volgde tien jaar lang haar buurvrouw en kinderen: 'Voelde meteen een klik'

Toen documentairemaker Lidewij Nuitten op een avond in 2015 van haar balkon uitkeek op haar Schaarbeekse straat, drong het besef door dat ze werkelijk geen enkele buur kende met wie ze die straat deelde. Daarop besloot ze hen één voor één een bezoek te brengen en die ontmoeting vast te leggen voor ‘Mijn straat’, een rubriek uit het VRT-programma Iedereen Beroemd.

Eén ontmoeting liet een diepe indruk op haar na. Zo bijzonder dat ze besloot dat het niet bij die ene mocht blijven. Tien jaar lang volgde Nuitten alleenstaande moeder Lamia en haar kinderen Mehdi, Meissa en Zaher – bij de start elf, negen en zeven jaar oud. Dat mondde uit in de documentaire On ira tous au paradis, die vanaf deze week te zien is op VRT Canvas.

Wat triggerde je om specifiek dit gezin tien jaar te blijven volgen?

Lidewij Nuitten: Mijn buikgevoel. Vanaf het eerste moment dat ik bij hen binnenwandelde, had ik meteen een klik met zowel Lamia als met haar drie kinderen. Ik vond hen heel ontwapenend. Ik merkte dat de kinderen alle eigenschappen hadden om te ‘slagen’ in het leven, maar ook dat ze in een context opgroeiden die niet altijd even gemakkelijk was. Hun alleenstaande moeder moest veel opofferen en twee jobs combineren om hun alle kansen te kunnen geven, en ze gingen naar basisschool Balder, waar ze tussen beton geklemd zaten. Ook thuis hadden ze geen tuin, waardoor ze weinig speelruimte hadden en al snel invloeden van de straat meekregen. Het kon alle kanten opgaan met hen. Ik was benieuwd naar hun evolutie en wilde die op beeld vastleggen, waar ze vrijwel meteen mee akkoord gingen.

Hadden jullie afspraken om de filmtijd af te bakenen?

Nuitten: Ik mocht ze al die jaren blijven volgen – ook als ze het moeilijk hadden, zoals toen de vader stierf in 2019. Twee of drie dagen na dat overlijden stond ik al in hun woonkamer met mijn camera. Het is ongelooflijk hoezeer zij dat hebben toegelaten. Ik weet niet of ik dat zelf had gekund.

Behalve die familiale crisis wordt het gezin gedurende al die jaren geconfronteerd met meerdere maatschappelijke crisissen, waaronder de aanslagen van 2016. Hoezeer heeft die gebeurtenis de kinderen getroffen?

Nuitten: De aanslagen kwamen voor ons allemaal zeer dichtbij: het safehouse van de terroristen, waar een van hun ongebruikte bommen gevonden is, was vlak bij onze straat. De straat was afgezet, helikopters vlogen af en aan, de spanning was echt te snijden, zeker bij de kinderen. Mehdi was toen twaalf jaar en zei wel stoer dat hij niet bang was, maar die dag liet zeker sporen na.

Kwamen ze toen ook voor het eerst in aanraking met racisme?

Nuitten: Een paar buren vertelden me inderdaad dat ze in de periode nadien vuile blikken kregen op de tram, maar de kinderen zijn daar toen grotendeels gespaard van gebleven. Omdat er zoveel jongeren met een migratieachtergrond in Brussel wonen, kwamen racistische opmerkingen minder vaak voor dan mochten ze in een Vlaams dorp zijn opgegroeid. Maar toen ik de jongens die vraag opnieuw stelde toen ze rond de veertien waren, gaven ze wel aan dat het begon toe te nemen, net als politiegeweld.

Schaarbeek is in tien jaar tijd ontzettend veranderd, met een toename van geweld en drugscriminaliteit. Welke impact had dat op het gezin?

Nuitten: Drugscriminaliteit was er tien jaar geleden inderdaad niet even omnipresent als nu. Lamia maakt zich daar veel zorgen over. Vanaf een bepaalde leeftijd kun je je kinderen niet meer thuis houden, dat weet ze wel, maar ze is wel vaak bang geweest, zeker als ze in hun tienerjaren later naar huis kwamen. Ze houdt van Brussel, maar mocht ze haar kinderen elders hebben kunnen grootbrengen, was het met een pak minder zorgen geweest, zegt ze zelf.

Was het eenvoudig om daar als gezin over te praten?

Nuitten: Tussen Lamia en de kinderen is daar veel onenigheid over geweest. Op een bepaald moment keek Zaher bijvoorbeeld op zijn smartphone naar een straatgevecht tussen jongeren in Brussel, en hij kickte daar op een manier wel op. Als er tien jaar geleden gevochten werd, was dat met de vuisten, intussen worden er messen getrokken, ook bij veertien-, vijftienjarigen. Lamia vond dat heel moeilijk, net omdat zij haar kinderen pacifistisch heeft opgevoerd.

Ik vond het belangrijk om dat een plaats te geven in de documentaire, en vooral de laatste aflevering zoomt daarop in. Brussel is bijna een hoofdpersonage van deze reeks, maar enkel mooie beelden van Brussel tonen zou niet realistisch zijn. Ook de shitstukken moesten hun plaats krijgen. Voor mij is de reeks dus een ode aan Brussel – althans, een eerlijke ode.

Hoe vond je de balans tussen die realiteit tonen zonder te vervallen in het soms al stereotiepe beeld van Brussel?

Nuitten: Door bewust verschillende gezichten van Brussel door elkaar te mixen. Zo is het in de realiteit immers ook: de ene dag kan Brussel in mijn ogen de mooiste stad ter wereld zijn, de andere dag zie ik enkel een vuile stad.
Hetzelfde geldt voor het leven van Lamia en haar kinderen: toffe momenten wisselen de shitty momenten af, waardoor er voortdurend een soort golfbeweging is. Ik moet wel zeggen dat ik het de laatste drie, vier jaar moeilijker vond om Brussel niet louter als een afglijdende stad te portretteren.

Terwijl je als Vlaming in Brussel soms net de neiging hebt om je stad extreem te verbloemen, net omdat ze al zoveel negatieve vooroordelen over zich heen krijgt.

Nuitten: Exact. Je wil altijd positief blijven, want als wij dat al niet meer kunnen, wie dan wel? Maar ik merk wel dat dat hoe langer hoe moeilijker wordt.

Is dat ook een van de insteken geweest om met de documentaire te beginnen: een genuanceerd Brussel tonen?

Nuitten: Absoluut. Ik denk dat er in Brussel veel groepen mensen leven over wie veel vooroordelen bestaan. Een stad mag nog zo divers zijn, je zoekt altijd instinctief mensen op die op jou lijken en er dezelfde ideeën op nahouden.

Door zelf tien jaar lang een inkijk te krijgen in een gezin met Marokkaanse roots, over wie ik anders weinig weet, voelde ik hoe universeel onze ervaringen als mens zijn, hoezeer we ook van elkaar verschillen. Het is bijzonder om me, ondanks die verschillen, zo verbonden te voelen met Lamia en haar kinderen. Ik hoop dat de kijker ook meer herkenning met hen voelt dan het omgekeerde, ook al leiden ze niet noodzakelijk hetzelfde leven.

Je hebt er zelf anders door leren kijken naar al die groepen in de Brusselse samenleving?

Nuitten: We duwen mensen nogal snel in hokjes, en ik doe dat voor de duidelijkheid ook nog altijd. Ik kom dagelijks gasten tegen zoals Mehdi of Zaher met wie ik geen affiniteit voel. Maar als je zo’n gast hebt zien opgroeien, kijk je daar helemaal anders naar. En zij ook naar mij. Mochten zij mij en mijn vriendin vandaag hand in hand over straat zien lopen, zouden zij misschien met een boog om ons heen lopen, net zoals ik dat misschien bij hen zou doen. Terwijl wij ons dat nu niet meer kunnen inbeelden, ook al zitten we niet altijd op dezelfde lijn. Ik vind het heel mooi dat we elkaar minder rigide zijn gaan bekijken, en hoop dat dat de kijker zal inspireren.

Spelen er zaken in de leefwereld van de kinderen die je hebben verrast?

Nuitten: De culturele verschillen werden soms duidelijk. Meissa is intussen 22: van Pommelien Thijs heeft ze misschien al wel gehoord, maar ze zal zeker geen liedjes van haar kennen. Wat mettertijd veel belangrijker voor hen bleek te zijn dan ik op voorhand had ingeschat, is hoe aanwezig religie is in hun leefwereld, en dat terwijl Lamia hen zeker niet dogmatisch heeft opgevoed. Als ik hen bijvoorbeeld vroeg naar relaties, speelde vanaf de tienerjaren al het idee dat hun eerste partner meteen de ware moet zijn. Op een bepaald moment had ik ook een discussie met Zaher over homoseksualiteit. Hij had het daar moeilijk mee, terwijl hij dat niet van thuis heeft meegekregen.

Je hebt dus gezien hoe ze, zoals elke jongere, beïnvloed werden door ideeën van buitenaf?

Nuitten: Als jongeren foute overtuigingen krijgen, wordt er heel vaak heel snel naar de ouders gekeken. Terwijl ik nu, door Lamia en haar kinderen al die jaren te volgen, met mijn eigen ogen heb gezien: als ouder oefen je weliswaar invloed uit op de waarden en normen van je kind, maar op invloeden van buitenaf, zeker in Brussel, heb je gewoon geen vat. Soms kun je alleen machteloos toekijken. Dat is voor Lamia soms heel frustrerend geweest. Niet dat haar kinderen echt het foute pad zijn opgegaan, maar sommige opvattingen stroken helemaal niet met hoe zij ze heeft opgevoed.

Ontstonden er ook verschillen in opvattingen tussen de kinderen onderling?

Nuitten: Net zoals uit studies naar voren komt, merkte ik dat Meissa over iets als man-vrouwverhoudingen progressiever denkt dan haar twee broers. De jongens hebben een patriarchalere ingesteldheid, terwijl Meissa zich situeert aan de andere kant van het spectrum. Dat was niet zo toen ze jong waren. Dan was onze band gemakkelijk: samen spelen was het enige dat ertoe deed. Als we nu met elkaar praten, doen veel meer dingen ertoe. Alles wordt complexer. Dat is soms pijnlijk geweest.

Je verwees net al naar de moeilijkheden die Zaher had met homoseksualiteit. Je hebt zelf een vriendin: wat was jouw rol op zulke momenten? Ging je met hen ergens neerzitten om het daarover te hebben? Of hield je je afzijdig?

Nuitten: We hebben daar altijd open over gepraat, ook voor de camera. Toen ik hem vroeg of hij dat dan niet erg vond dat ik queer ben, antwoordde hij: “Natuurlijk niet, want ik ken jou.” Klinkt niet helemaal logisch, maar dat is wel hoe veel mensen in elkaar zitten. Het is precies hoe sommigen denken over mensen met migratieroots. Hoeveel zeggen er wel niet: “Ik moet er niet van weten, maar mijn buur, dat is wel een van de goei.”’

Oftewel angst voor het onbekende, voor het anders-zijn.

Nuitten: Als mens hebben we de neiging om de wereld op te delen in goed en in kwaad. Met de documentaire wil ik laten zien dat daartussen een eindeloos spectrum zit. Een mens is nooit alleen maar een van de twee.

Hoe heb je het aangepakt, zodat dit gezin niet herleid zou worden tot zijn Marokkaanse roots?

Nuitten: Tijdens het monteren was ik voortdurend aan het nadenken: “Als ik dit erin steek, hoe zal dat overkomen en hoe zal hen dat potentieel schaden?” Bovendien was de insteek van de docu nooit om nu eens een gezin met Marokkaanse roots te volgen en te portretteren. Hun roots waren nooit de essentie; wel onze connectie en onze band met elkaar.

Door ze zelf niet te reduceren tot hun etnische groep hoop ik dat kijkers dat ook niet zullen doen. Lamia’s gezin is dan wel van Marokkaanse afkomst, maar daarom representeert het totaal niet alle Marokkaanse gezinnen. Net zoals een willekeurig Vlaams gezin ook niet alle Vlaamse gezinnen kan vertegenwoordigen. Ik had dat er beter als disclaimer bij gezet. (Lacht).

Lamia was niet alleen je buur en vriendin, maar ook het onderwerp waarmee je documentaire zou vallen of staan. Leidde dat soms tot frictie?

Nuitten: Tussen ons twee niet, maar zelf voelde ik die interne strijd soms wel. Ik hoopte dat het niet overkwam alsof ik enkel in haar geïnteresseerd was voor de docu, zeker als we elkaar soms even niet hoorden door de alledaagse drukte. Ik vroeg haar dat ook soms, maar zij gaf altijd aan dat niet zo te ervaren. Dat ik haar letterlijk voor het eerst gezien heb met een camera op mijn schouder heeft daar allicht ook in meegespeeld. Dat, en haar intrinsieke gastvrijheid. Haar deur staat altijd voor alles en iedereen open, daar kan ik zelf veel van leren.

Hoe heeft zo’n project je persoonlijk het meest veranderd?

Nuitten: Ik merk dat ik veel minder zwart-wit denk, of die mechanismen sneller kan tegenspreken als ik er toch in dreig te verzeilen. Dat ik de mens meer in al zijn complexiteit ben gaan zien in plaats van hen te zien als een ‘soort’ persoon.