Daily MaverickRISING RED TIDE: Communism is growing – How tenderpreneur frustration gave the SACP a new support baseCNN Türkİran'dan yeni füze fırlatma sistemi! "İki sıvı yakıtlı füzeyi aynı anda ateşleyebiliyor"PunchFG may raise N20,000 NELFUND student allowance — OfficialInquirer EntertainmentBTS dominates two-day 2026 MAMAs with five winsThe Jerusalem PostDefense officials reject Treasury warning over NIS 100b. shortfall in US arms dealstazHistoriker über Weihnachten: „Die Elemente kommen aus unterschiedlichen Quellen“한겨레‘AI 커닝’ 의혹, 엠디트 수석까지…“6년 준비” 반박VanguardLokpobiri celebrates Youth Minister Olawande’s weddingZDF heuteAktuelle Pressemitteilungen des ZDFRTL BoulevardDit is Remi! Jezelf kunnen zijn, mogen zijn, durven zijnVarietyKarla Sofia Gascon Says ‘Emilia Perez’ Oscar Controversy Came From People Who ‘Didn’t Want Someone Like Me to Receive an Award’NOSDroneaanval op woongebouw Kyiv: twee gewonden, mogelijk mensen onder puin
The Daily Newsstand · Free, Always
Sunday, November 22, 2026

Psycholożka bada jak chatboty AI wpływają na psychikę. "Utwierdzają nas w przekonaniu, że mamy rację"

Translate

Robert Walenciak, "Tygodnik Przegląd": Czyta pani w myślach? Prawie 30 proc. Polaków uważa, że jako psycholog ma pani taką umiejętność. A może psycholog wie więcej?

Dr hab. Marta Marchlewska, prof. Instytutu Psychologii PAN: Psychologowie i psycholożki dysponują specjalistyczną wiedzą o mechanizmach ludzkiego zachowania. Psychologia daje nam narzędzia pozwalające lepiej rozumieć motywacje, emocje, sposoby podejmowania decyzji, a także to, dlaczego ludzie zachowują się inaczej, niż sami deklarują. Dlatego można nas znaleźć niemal wszędzie: w badaniach politycznych, marketingu, projektowaniu technologii, zarządzaniu organizacjami, wojskowości, edukacji, sporcie czy ochronie zdrowia. Wiedza psychologiczna pomaga przewidywać zachowania, choć oczywiście nie daje gwarancji stuprocentowej trafności.

Problem polega na tym, że społeczne wyobrażenia dotyczące psychologii bywają bardzo odległe od tego, czym faktycznie zajmuje się ta nauka.

Jeśli ludzie nie rozumieją, czym jest psychologia naukowa, trudniej im odróżnić specjalistę od szarlatana. Ten drugi może mieć fascynujący podcast, tysiące obserwujących i poradnik obiecujący odmianę życia w 13 dni. Tyle że liczba wyświetleń nie jest miarą naukowej wiarygodności.

Wraz z dr Dominiką Adamczyk napisałyśmy niedawno artykuł o tym, dlaczego ludzie, którzy nie są w stanie samodzielnie zweryfikować skomplikowanych informacji, mogą wybierać pseudoautorytety zamiast rzeczywistych ekspertów. W świecie, w którym coraz trudniej osobiście zbadać, co jest prawdą, ogromnego znaczenia nabiera to, komu decydujemy się zaufać. A pseudowiedza ma pewną przewagę: często oferuje proste i jednoznaczne odpowiedzi tam, gdzie nauka musi uwzględniać niepewność. Naukowczyni mówi: "To zależy, musimy sprawdzić". Pseudoekspertka odpowiada: "Wiem dokładnie, jak jest, i zaraz ujawnię państwu prawdę". Proszę zgadnąć, kto ma większą szansę na imponujące zasięgi.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Chatboty AI stają się doradcami i powiernikami

Przecież tak wygląda nasze życie publiczne. Zbawcy narodu licytują się między sobą. A pani, jakie ma refleksje, obserwując życie publiczne? Czy jako społeczeństwo mamy większe kłopoty ze sobą niż w przeszłości?

Myślę, że mamy dziś nieco inne problemy, niekoniecznie większe. Jeszcze niedawno martwiliśmy się głównie tym, że nasze relacje przenoszą się do internetu/mediów społecznościowych. Dziś jesteśmy o krok dalej. Coraz częściej rozmawiamy nie tylko z ludźmi za pośrednictwem technologii, ale również z samą technologią. Chatboty AI stają się doradcami i powiernikami. Kwestie te badamy w naszym projekcie AI PSYCHE. W badaniach naszego laboratorium zaobserwowałyśmy coś naprawdę zastanawiającego. Wśród użytkowników chatbotów AI aż 47 proc. oceniało je jako bardziej przyjacielskie niż ludzie, 44 proc. jako milsze, a 31 proc. jako bardziej godne zaufania.

No proszę! Mój powiernik chatbot!

To oczywiście nie oznacza, że wszyscy chcemy zastąpić przyjaciół sztuczną inteligencją. Ale warto zapytać, co dzieje się z naszymi relacjami i jak będą wyglądały za kilka lat. Do tego dochodzi sytuacja społeczno-polityczna. Mamy wojnę tuż za granicą, napięcia międzynarodowe, niepewność gospodarczą, a wewnątrz kraju kolejne spory o instytucje państwa, w tym Trybunał Konstytucyjny. Przed nami następne wybory parlamentarne i można przypuszczać, że temperatura polityczna znów wzrośnie. Dobrze byłoby pamiętać, że przeciwnik polityczny nie musi automatycznie stawać się wrogiem narodu.

Może społeczeństwo masowe korzystające z mediów, także społecznościowych, łatwiej poddaje się różnym zabiegom psychologicznym? Łatwiej je wepchnąć w stan emocji?

Zdecydowanie mamy dziś znacznie więcej możliwości oddziaływania na ludzi, a technologia pozwala robić to szybciej, taniej i na niespotykaną wcześniej skalę. Wpływ ten nie musi być bezpośredni ani szczególnie spektakularny, żeby mieć znaczenie dla demokracji. Kiedyś zamach na demokrację kojarzył się z czołgami na ulicach. Dziś osłabianie demokracji może się odbywać stopniowo, przez podważanie zaufania do instytucji, kwestionowanie wiarygodności informacji, wzmacnianie podziałów społecznych i przekonywanie obywateli, że demokracja jest wtedy, kiedy wygrywa nasza strona.

Media społecznościowe są dla takich procesów bardzo dogodnym środowiskiem. Badania Steve’a Rathjego i współpracowników, obejmujące ponad 2,7 mln postów publikowanych przez amerykańskich polityków i media na portalach społecznościowych, pokazały, że treści dotyczące przeciwników politycznych były udostępniane mniej więcej dwukrotnie częściej niż te dotyczące własnej grupy. Innymi słowy, pojednanie jest społecznie pożyteczne, ale kłótnia często buduje zasięgi.

Jedni nas straszą, drudzy nam schlebiają, jeszcze inni nas dołują.

W przypadku straszenia ciekawym (i groźnym!) zjawiskiem jest habituacja, czyli stopniowe osłabienie reakcji na powtarzający się bodziec. Jeżeli codziennie słyszymy, że właśnie nadchodzi katastrofa, możemy w końcu reagować na takie informacje znacznie słabiej. Nie dlatego, że zagrożenie zniknęło, ale dlatego, że nasz organizm nie jest zdolny bez przerwy funkcjonować w stanie alarmowym. Z kolei schlebianie, a może raczej budowanie świata, w którym ciągle czekamy na pochlebstwa i aprobatę, może wzmacniać tendencje narcystyczne.

Kłócimy się, a potem pytamy chatbota

To działa?

Media społecznościowe tworzą środowisko, w którym nieustannie prezentujemy siebie, porównujemy się z innymi i otrzymujemy informację zwrotną w postaci polubień czy komentarzy. Teraz dochodzi sztuczna inteligencja, która potrafi być niezwykle uprzejma, cierpliwa i skłonna do potwierdzania naszej perspektywy. Badacze określają to zjawisko mianem sycophancy, czyli nadmiernego przytakiwania użytkownikowi.

W badaniach Myry Cheng i współpracowników opublikowanych w 2026 r. w "Science" wykazano, że analizowane modele AI częściej niż ludzie przyznawały użytkownikom rację, nawet w sytuacjach moralnie wątpliwych. Co więcej, kontakt z nadmiernie przytakującą AI zwiększał przekonanie badanych o własnej słuszności i zmniejszał gotowość do naprawienia konfliktów interpersonalnych. Proszę sobie wyobrazić, że kłócimy się z bliską osobą, a później idziemy do chatbota, który utwierdza nas w przekonaniu, że właściwie wszystko zrobiliśmy dobrze. Zamiast zastanowić się nad własnym udziałem w konflikcie, dostajemy kolejne potwierdzenie, że racja jest po naszej stronie.

A jak to się ma do naszego życia politycznego? Demokracja wymaga przecież uznania, że istnieją ludzie o innych poglądach niż nasze, że ich głos również się liczy i nie zawsze to nasza strona będzie wygrywać. Można kochać własny kraj, nie uważając, że wszyscy inni Polacy powinni nam przyklaskiwać. I można być dumnym z własnych poglądów, dopuszczając możliwość, że ktoś inny, o poglądach odmiennych, również może mieć rację. Narcyzm często nam to utrudnia.

Skala manipulacji zatem rośnie.

Myślę, że przede wszystkim rośnie skala i precyzja możliwości wywierania wpływu. Sam wpływ społeczny nie jest niczym nowym, wystarczy wspomnieć reklamę. Nowością jest jednak stopień, w jakim przekazy mogą być dostosowywane do odbiorców. Platformy społecznościowe coraz lepiej rozpoznają, co przyciąga naszą uwagę, co wywołuje emocje i przy jakich treściach zatrzymujemy się na dłużej. Na tej podstawie podsuwają nam treści coraz lepiej dopasowane do naszych zainteresowań, potrzeb, a nawet słabości. W efekcie coraz trudniej zauważyć, że jesteśmy poddawani wpływowi, a tym bardziej świadomie mu się przeciwstawić.

"Tygodnik Przegląd" nr 47

"Tygodnik Przegląd" nr 47

Tygodnik Przegląd

Zdolność do tolerowania niepewności

Może więc rację mają twardzi prawicowcy, że najlepszą odpowiedzią na szaleństwa naszych czasów są modlitwa, Kościół i niesłuchanie niczego innego? Po co bić się z myślami, skoro może być porządek.

Wszystko zależy od tego, co uznamy za "szaleństwo". Dla jednych będzie nim życie bez jakichkolwiek zasad, a dla drugich ślepe podążanie za narzuconymi przekonaniami i regułami. W psychologii politycznej dość znana jest koncepcja prawicowego autorytaryzmu, rozwijana m.in. przez Boba Altemeyera. Obejmuje ona trzy powiązane ze sobą elementy: silną skłonność do podporządkowywania się autorytetom, poparcie dla agresji wobec osób naruszających przyjęte normy oraz przywiązanie do tradycyjnych zasad i konwencji społecznych. Osoby o wysokim poziomie tej cechy mogą szczególnie silnie reagować na zagrożenia dla znanego im porządku. Świat, w którym wszystko szybko się zmienia, bywa dla nich trudny do zaakceptowania. W takich okolicznościach proste, dogmatyczne wyjaśnienia mogą wydawać się atrakcyjne, ponieważ przywracają poczucie przewidywalności.

Czyli Bóg i Ojczyzna.

Ale religijność nie jest tym samym co autorytaryzm. Można być osobą głęboko wierzącą, otwartą i tolerancyjną. Można też być dogmatycznym ateistą. Także sama religia może odgrywać różne role w radzeniu sobie z trudnościami. Dla jednych modlitwa będzie źródłem siły do podejmowania własnych działań, dla drugich sposobem na oddanie odpowiedzialności w ręce tzw. siły wyższej, w nadziei, że rozwiąże ona problem za nas. To wszystko jest zatem o wiele bardziej złożone. Ja uważam, że jedną z najważniejszych umiejętności, jakie powinniśmy dziś rozwijać, jest zdolność do tolerowania niepewności, zamiast szukania schronienia w dogmatyzmie. Świat się zmienia i będzie się zmieniał. Możemy szukać w religii wsparcia, sensu czy wspólnoty, ale nie powinniśmy rezygnować z samodzielnego myślenia. Można mieć silne przekonania i jednocześnie dopuszczać możliwość, że nie na wszystkie pytania znamy odpowiedź.

Żyjemy w czasach ciągłych zmian, nowości i rosnącej presji. Może więc musimy uciekać w odpowiedzi, wytłumaczenia, teorie spiskowe i inne opowieści, bo inaczej od poczucia niepewności byśmy oszaleli?

Nie powiedziałabym, że musimy, ale z pewnością bywa to dla nas psychologicznie wygodne. Teorie spiskowe bardzo często próbują odpowiedzieć na rzeczywiste potrzeby psychologiczne. Nie oznacza to jednak, że dostarczają prawdziwych albo skutecznych rozwiązań. Jednym z mechanizmów, które w kontekście myślenia spiskowego badałyśmy wspólnie z prof. Małgorzatą Kossowską i prof. Aleksandrą Cichocką, jest potrzeba domknięcia poznawczego. To psychologiczna skłonność do poszukiwania szybkiej, jednoznacznej odpowiedzi i ograniczenia niepewności.

Osoby o wysokim poziomie tej potrzeby szczególnie źle tolerują sytuacje, w których nie wiadomo, co się wydarzyło, dlaczego i kto za to odpowiada. A proszę zauważyć, jak w takich sytuacjach działa teoria spiskowa. Coś jest skomplikowane? Ktoś to zaplanował. Brakuje dowodów? Bo zostały ukryte. Eksperci zaprzeczają? A więc są częścią spisku. Brak dowodów staje się dowodem.

Jakie to cudownie proste.

W innych pracach, prowadzonych także z dr Zuzanną Molendą czy prof. Karen Douglas, analizowałyśmy znaczenie sposobów radzenia sobie ze stresem, wykazując, że unikowy sposób radzenia sobie ze stresem sprzyja wierze w teorie spiskowe. Jest to zatem coś więcej niż zwykła niewiedza. Niektórzy ludzie mają trudności z regulowaniem negatywnych emocji, inni szczególnie potrzebują pewności, a jeszcze inni chcą poczuć się wyjątkowi.

Teorie spiskowe wydają się obiecywać zaspokojenie wszystkich tych potrzeb jednocześnie. Dają prostą odpowiedź, wskazują winnego, a przy okazji pozwalają przerzucić odpowiedzialność za własne niepowodzenia czy błędy naszej grupy na rzekomych spiskowców. Często pozwalają uniknąć konfrontacji z nieprzyjemnymi faktami. To nie my popełniliśmy błąd, to "oni" wszystko zepsuli. Pozwalają też poczuć, że wiemy coś, czego nie wiedzą pozostali ludzie. Możemy nawet awansować we własnych oczach z osoby zagubionej do statusu posiadacza tajemnej wiedzy. Co więcej, niektórzy ludzie nie poprzestają na wierze w spiski. Zaczynają sami je rozpowszechniać, budując w ten sposób własną pozycję i poczucie znaczenia.

Pani to mówi ogólnie, a ja widzę te twarze znane z telewizji, ludzi, którzy dzielą się z narodem "tajemną wiedzą".

Oczywiście, politycy doskonale potrafią wykorzystywać te mechanizmy. Wskazanie ukrytego wroga, odpowiedzialnego za nasze niepowodzenia, może być bardzo skutecznym sposobem mobilizowania zwolenników. Nie trzeba rozwiązywać wszystkich problemów społecznych, jeśli uda się przekonać ludzi, że znamy winnych. I oczywiście nie jesteśmy nimi my, tylko "oni". Tyle że teorie spiskowe mają swoją cenę. Wzmacniają wrogość między grupami, osłabiają zaufanie społeczne, zmniejszają gotowość do szczepień, działań na rzecz klimatu albo uczestnictwa w życiu publicznym.

Dlatego uważam, że jednym z najważniejszych zadań współczesnej psychologii jest pomaganie ludziom w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z niepewnością. Musimy pogodzić się z tym, że nie na każde pytanie istnieje prosta odpowiedź. Czasem najbardziej naukowym, a jednocześnie najbardziej uczciwym zdaniem jest: "Jeszcze nie wiemy". Wiem, że to nie brzmi szczególnie zniewalająco i trudno byłoby na tym zbudować wielomilionowy kanał o tajemnicach świata. Ale zdecydowanie wolałabym żyć w społeczeństwie ludzi, którzy potrafią powiedzieć: "Nie wiem", niż takich, którzy wiedzą wszystko, zwłaszcza kiedy nie mają ku temu żadnych podstaw.

Dr hab. Marta Marchlewska, prof. Instytutu Psychologii PAN — kierowniczka Laboratorium Poznania Politycznego i przewodnicząca Rady Naukowej IP PAN, członkini Rady Narodowego Centrum Nauki oraz współpracowniczka University of Kent. Bada psychologiczne uwarunkowania postaw politycznych, w tym rolę narcyzmu, poczucia zagrożenia i wiary w teorie spiskowe, a także społeczne konsekwencje rozwoju nowoczesnych technologii. Kieruje projektem AI PSYCHE (MNiSW), poświęconym wpływowi chatbotów AI na psychikę i zachowania społeczno-polityczne człowieka.

View the original on Onet →

KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.