Experts betwijfelen werking nieuwe zzp-wet: 'Veel is nog grijs gebied'

Experts twijfelen of met de nieuwe zzp-wet de schijnzelfstandigheid echt wordt voorkomen. Het kabinet kondigde vorige week het nieuwe wetsvoorstel voor 2028 aan: de Zelfstandigenwet. Veel NU.nl-lezers vroegen zich af in hoeverre deze wet echt duidelijker maakt wie ondernemer is.

Al decennia woedt de discussie: wanneer ben je écht zelfstandige zonder personeel (zzp'er) en wanneer ben je een werknemer? Met de nieuwe Zelfstandigenwet hoopt het kabinet eindelijk antwoord te kunnen geven op deze vraag.

"Ondanks dat ik mij afvraag hoe de nieuwe wet in de praktijk gaat uitpakken voor zzp'ers, denk ik wel dat er meer duidelijkheid wordt geboden dan nu", zegt arbeidsrechtadvocaat Ruud Schepers.

Op dit moment beoordelen de Belastingdienst en rechters de werkrelatie tussen opdrachtgevers en zelfstandigen op basis van alle omstandigheden van de werksituatie. Bijvoorbeeld aan de hand van het type werk, of een zzp'er voldoende vrijheid heeft bij de uitvoering van het werk en de eigen werktijden mag bepalen, wat er wordt betaald en of de zzp'er zich als ondernemer gedraagt.

Dit zorgt voor onzekerheid, omdat opdrachtgevers en zzp'ers vaak pas achteraf weten of ze de regels correct hebben nageleefd. Uit angst voor boetes van de Belastingdienst vanwege schijnzelfstandigheid zien veel opdrachtgevers er inmiddels van af zzp'ers in te huren.

'Overgrote deel van zelfstandigen zit nog in grijs gebied'

Met de nieuwe wet, die in 2028 moet ingaan, wil het kabinet daarom ook de terughoudendheid bij opdrachtgevers wegnemen en zzp'ers stimuleren zich beter tegen risico's te verzekeren. Daarnaast moet de wet voorkomen dat zelfstandigen worden buitengesloten of worden gedwongen via tussenpersonen te werken om schijnzelfstandigheid te voorkomen.

Twee toetsen vooraf bepalen of je als zzp'er aan de ondernemerscriteria voor zelfstandigheid voldoet: de zelfstandigentoets en de werkrelatietoets. Voldoe je aan beide toetsen? Dan kom je terecht in een 'veilige haven' en weet je vooraf dat je als zelfstandige kunt werken.

"Voor de overduidelijke zelfstandigen bevestigen de twee toetsen vooraf dat ze zzp'er zijn. Maar dat doet de huidige toets ook al. Het overgrote deel van de zzp'ers bevindt zich nog in het grijze gebied. Het is maar de vraag of deze zelfstandigen met de twee toetsen meer duidelijkheid krijgen", zegt Schepers.

'Vage' toets zal voor discussie zorgen

Volgens de arbeidsrechtadvocaat zit vooral in de werkrelatietoets nog veel onduidelijkheid. Daarin staat dat je als zzp'er vrij bent om te bepalen hoe, waar en wanneer je werkt, tenzij het alleen op een specifieke plek of tijd kan. Bijvoorbeeld op een bouwplaats of in de zorg. "Dit is waar het in de praktijk schuurt. Er staat dat je vrij moet zijn in de manier waarop je werkt. Maar wanneer ben je vrij genoeg om aan de toets te voldoen?", zegt Schepers.

Het wetsvoorstel geeft als voorbeeld dat een opdrachtgever wel de muren en de kleur mag bepalen, en of de schilder dit egaal moet schilderen. Maar de opdrachtgever mag hem geen werkinstructies opleggen, zoals welke verfroller wordt gebruikt of in welke volgorde er geschilderd wordt.

"Dit onderscheid is vaag en het laat zien dat er altijd een grijs gebied blijft. De Zelfstandigenwet neemt dit grijze gebied, en daarmee de discussie, niet weg", zegt Schepers.

Nadelig voor zzp'ers die onduidelijk zzp'er zijn

Naast de werkrelatietoets wordt de zzp'er ook zelf beoordeeld via de zelfstandigentoets. Om te bewijzen dat je echt ondernemer bent, moet je beschikken over een Kamer van Koophandel-registratie, btw-nummer en zakelijke bankrekening waarmee je facturen verwerkt.

Daarnaast moet je als zzp'er in het vorige en huidige kalenderjaar voor minstens drie verschillende opdrachtgevers hebben gewerkt en actief nieuwe klanten werven. Dat de nieuwe regels voor veel zelfstandigen nadelig kunnen uitpakken, begrijpt ook Miriam Kullmann, hoogleraar sociaal recht aan de Universiteit Utrecht. "Wie al één of twee jaar lang exclusief voor dezelfde opdrachtgever werkt, moet nu opeens op zoek naar nog meer klanten."

Aan de andere kant zorgt het criterium er volgens Kullmann wel voor dat je ondernemerschap ook echt zichtbaar wordt. "Je laat daarmee duidelijk aan de buitenwereld zien dat je verschillende diensten aanbiedt aan meerdere klanten. Dat verkleint wel het risico op schijnzelfstandigheid."

Nieuwe wet lost niets op zolang er geen handhaving op is

Toch vraagt Kullmann zich af in hoeverre de twee toetsen zullen werken in de praktijk. "Stel dat je vooraf de toetsen hebt doorlopen en zelfstandig blijkt te zijn, maar je aantal opdrachtgevers zakt in twee jaar tijd opeens van vier naar twee. Als je situatie dan helemaal opnieuw beoordeeld moet worden, kost dat veel tijd en geld."

Volgens Kullman creëert de nieuwe wet niet alleen maar rechten, "maar vooral ook veel nieuwe verplichtingen waar opdrachtgevers en zelfstandigen zich aan moeten houden".

"Een nieuwe wet lost niets op zolang niet wordt gecontroleerd hoe er werkelijk wordt gewerkt. Ik ben er dus nog niet helemaal over uit of ik wel of geen voorstander ben van deze Zelfstandigenwet", concludeert de hoogleraar.