Wyrok TSUE ws. uchodźców z Ukrainy. Polska musi się tłumaczyć

• Unijny trybunał uznał, że napływ uchodźców z Ukrainy mógł być okolicznością siły wyższej.
• Wnioski o pobyt w celu podjęcia studiów powinny być rozpatrywane w ciągu maksymalnie 90 dni od złożenia kompletnego wniosku.
• Polska musiała wykazać, że podejmowała działania zmierzające do usunięcia zaległości.
• TSUE zakwestionował możliwość automatycznego i długotrwałego wyłączenia skarg na bezczynność administracji.

Sprawa dotyczyła polskich regulacji przyjętych po rozpoczęciu rosyjskiej agresji na Ukrainę. Przepisy przesuwały rozpoczęcie biegu terminów oraz pozwalały na ich zawieszenie w postępowaniach dotyczących zezwoleń na pobyt. Ograniczały także możliwość zaskarżenia bezczynności urzędów, nakładania na nie grzywien oraz żądania zadośćuczynienia za opóźnienia.

Pytania prejudycjalne skierował do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. Sąd rozpatruje skargę obywatela państwa trzeciego, który w kwietniu 2024 r. złożył do wojewody śląskiego wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy. Dokument był mu potrzebny w związku z planowanymi studiami.

Ponieważ sprawa nie została rozstrzygnięta, cudzoziemiec wniósł ponaglenie, a następnie zaskarżył bezczynność wojewody. Postępowanie przed gliwickim sądem stało się podstawą do zapytania TSUE o zgodność polskich rozwiązań z prawem Unii Europejskiej.

TSUE wydał wyrok ws. Polski

Trybunał przypomniał, że unijna dyrektywa z 2016 r. wymaga możliwie szybkiego rozpatrywania wniosków o zezwolenie na pobyt w celu odbywania studiów. Jeżeli wniosek jest kompletny, decyzja powinna zapaść najpóźniej w ciągu 90 dni od jego złożenia.

Prawo unijne dopuszcza wyjątkowe zawieszenie tego terminu, między innymi w przypadku siły wyższej. W tym ujęciu oznacza ona nadzwyczajne i nieprzewidywalne okoliczności, które pozostają poza kontrolą władz. Państwo może powołać się na taki wyjątek tylko wtedy, gdy mimo zachowania należytej staranności nie mogło uniknąć skutków tych okoliczności.

TSUE podkreślił, że zastosowanie siły wyższej nie może trwać bez ograniczeń. Zawieszenie powinno obowiązywać wyłącznie przez okres konieczny do usunięcia trudności. Organy państwa muszą też wykazać, że podejmowały realne działania, aby wykonywać obowiązki wynikające z dyrektywy.

Unijny trybunał ma wątpliwości

Zdaniem TSUE masowy napływ uchodźców z Ukrainy po rosyjskiej agresji rozpoczętej 24 lutego 2022 r. mógł stanowić nietypową i nieprzewidywalną okoliczność. To jednak nie oznacza automatycznej zgody na wszystkie rozwiązania przyjęte przez Polskę.

Polskie władze powinny udowodnić, że ograniczenia były konieczne i proporcjonalne. Trybunał wskazał, że należało rozważyć także mniej ogólne środki. Wśród możliwych rozwiązań wymienił dostosowanie terminów tylko w wybranych postępowaniach albo nadanie priorytetu niektórym sprawom.

TSUE ocenił, że po 31 grudnia 2022 r. napływ uchodźców z Ukrainy nie wydawał się już okolicznością nieprzewidywalną. Wątpliwości wzbudziło również przedłużenie do 30 września 2025 r. zawieszenia przepisów pozwalających na skarżenie bezczynności administracji. Trybunał wskazał, że nie wykazano, iż tak długi okres był niezbędny do rozwiązania problemów związanych z napływem uchodźców.

Sąd w Gliwicach podejmie ostateczną decyzję

Unijny trybunał zaznaczył, że cudzoziemcy muszą mieć możliwość poddania zastosowania wyjątku kontroli sądowej. Taka kontrola powinna pozwolić ustalić, czy w konkretnych okolicznościach powołanie się na siłę wyższą było uzasadnione.

Ostateczna ocena polskich przepisów należy do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. To ten sąd rozstrzygnie, czy regulacje dotyczące zawieszenia terminów oraz ograniczenia skarg na bezczynność spełniały warunki wynikające z prawa Unii Europejskiej.