Tekenaar Benoît van Innis in de architectuur: 'Zijn scherpte en durf vielen op'

Als het aan de vader van Benoît van Innis had gelegen, was hij architect geworden in plaats van tekenaar en beeldend kunstenaar. Toen de geboren Bruggeling in het middelbaar wilde ontsnappen aan de richting Latijn-Wiskunde, mocht hij van zijn vader overstappen naar een kunstopleiding, maar enkel op voorwaarde dat dat een voorbereiding op architectuurstudies zou zijn.

Zijn leraar Gilbert Decouvreur kon zijn vader echter overtuigen dat hij geen architect was, maar “in alles wat hij doet een schilder”. Als dank vereeuwigde Benoît – Van Innis maakte van zijn voornaam ook zijn artiestennaam – hem later in het kinderboek Mijn oom Gilbert, dat in 1997 de Nederlandse Zilveren Penseel-prijs won.

Op dat moment was hij al verhuisd naar Brussel en had hij al naam gemaakt met zijn – vaak absurdistische – tekeningen en cartoons, die onder meer verschenen in het prestigieuze Amerikaanse tijdschrift The New Yorker en in Paris Match, De Standaard, Knack en Vrij Nederland. Van Innis was in 1990 zelfs de eerste Belg die de cover van The New Yorker mocht maken.

Maar architectuur zou een levenslange passie blijven, zo toont het boek Benoît. Kunstenaar in architectuur. Het werk, samengesteld door de architecten An Fonteyne en Elke Schoonen, wordt gepresenteerd bij Passa Porta, waar ook een kleine expo zal plaatsvinden. In het boek neemt zijn creatie voor het metrostation Maalbeek, zijn eerste monumentale werk voor architectuur, een prominente plaats in. Een verrassend gegeven daarbij is dat Benoît blijkbaar in eerste instantie, bij de initiële gesprekken midden de jaren 1990, weigerde om er zijn kunst te integreren.

“Hij vond dat het geen zin had, omdat het metrostation toen helemaal versleten was”, zegt medeauteur van het boek Elke Schoonen. “Hij was toen nog een jonge dertiger, maar al heel resoluut. En hij bezat de charme om de verantwoordelijken te overtuigen om de vernieuwing van het station te versnellen en kunst en architectuur volledig te integreren, met behulp van architecten die hij zelf had aanbevolen.”

Olijfboom

In 2000 werden zijn minimalistische zwart-witte portretten van wachtende reizigers in het station ingehuldigd. “Ze zien er heel eenvoudig uit, bestaande uit enkele lijnen, maar ze vallen onmogelijk perfect na te tekenen”, zegt Schoonen. “Je voelt er zijn typische scherpte en durf in, die hij toen schijnbaar moeiteloos kon overzetten van het papier naar de ruimte.” Hij maakte de werken op tegels uit een fabriek in Portugal – waarmee hij meer dan twintig jaar zou samenwerken.

De portretten in Maalbeek werden Brusselse iconen na de terroristische aanslagen van 2016. Ze verschenen op stickers, gedragen door mensen of geplakt op plekken in de stad, en als krijttekeningen op het tijdelijke herdenkingsplein aan de Beurs. Met een traan als toevoeging, voor de slachtoffers.

“Dat greep hem zo aan dat hij heeft gevochten om een nieuw werk in het metrostation te maken voor de slachtoffers”, zegt Schoonen. In juli 2016 werd zijn olijfboom, met een gedicht van Federico García Lorca, er onthuld. “De olijfboom was een symbool van vrede maar ook een van zijn favoriete thema's, geïnspireerd door de periodes die hij doorbracht met olijven plukken in de Italiaanse boomgaard van een vriend.”

Na Maalbeek volgden tal van ruimtelijke projecten, zo'n zestig in totaal. In België vooral, maar bijvoorbeeld ook in Nederland en Zwitserland – waar hij in Zürich in 2024 zijn laatste grote werk maakte. “In sgraffito, een complexe techniek die hij nog nooit eerder had toegepast, nogmaals het bewijs van zijn lef.” Op de bovenste verdieping van het gebouw plaatste hij een speels 'zelfportret': een grote vogel met een sigaret in de bek en een glas wijn in een poot.

In Brussel liet hij ook een duidelijke stempel achter. Bij de advocaten van kantoor Liedekerke aan de voet van de Kunstberg stap je binnen in een andere wereld in de inkomhal, door een spel van zwarte lijnen in een kronkelig grid op witte tegels – dat zou verwijzen naar de advocaten als vangnet voor de maatschappij. In kinderdagverblijf Nieuw Kinderland in de Marollen spelen kinderen op tegelvloeren met vrolijke kleurige motieven die aan mannetjesfiguren en hinkelspelen refereren. Bij het kantoor van noAarchitecten in Kuregem getuigen verschillende elementen, zoals een wandtekening op de binnentuin, van de aanwezigheid van Benoît, die vanaf 2008 zijn atelier had in hetzelfde gebouw.

Benoît werkte meerdere keren met noAarchitecten samen, maar ook met veel andere bureaus. “Er was veel wederzijds vertrouwen”, vertelt Schoonen. “Benoît verdiepte zich op voorhand niet in regelgeving en technische beperkingen, hij liet zich daarvoor leiden door de architecten. Tegelijk was het voor hen fijn dat hij veel gedaan kon krijgen bij klanten, die doorgaans kunstenaars minder bevragen dan architecten.”

Kanal

Het laatste werk in zijn 'ruimtelijke oeuvre' moet nog geïnstalleerd worden, in Kanal, dat eind november de deuren opent. “Benoît was van in het begin betrokken bij de plannen van het consortium 'Atelier Kanal' en maakte bijvoorbeeld de cover en illustraties voor het wedstrijddossier dat ze hebben ingediend”, zegt Kanal-directeur Yves Goldstein. “Na zijn overlijden was het belangrijk voor ons om hem een plaats te geven in het museum. Door zijn vroege betrokkenheid bij ons project, maar ook omdat hij met zijn artistieke interventies het hele culturele landschap van Brussel heeft getekend.”

Kanal klopte aan bij zijn dochter Alice, die zelf als kunstenaar al ervaring had met architectuurprojecten. Alice van Innis maakte een eigen interpretatie van behangpapier dat haar vader ooit ontwikkelde voor het stadhuis van Menen, geïnspireerd door sneeuwbuien die hij observeerde tijdens een reis in Finland. Als hommage koos de Brusselse voor de kleuren blauw en zwart, de kleuren van de favoriete ploeg van Benoît, een echt voetbaldier. Dat behangpapier zal een auditorium in Kanal bekleden.

Het boek Benoît. Kunstenaar in architectuur van An Fonteyne en Elke Schoonen (uitgegeven bij Scheidegger & Spiess) wordt op 26/10 voorgesteld bij Passa Porta, passaporta.be