Wojna toczy się też w twoim telefonie. Jak działa dezinformacja wojenna i jak się przed nią chronić

To celowe rozpowszechnianie fałszywych lub zmanipulowanych treści, by osiągnąć cel polityczny lub militarny. Od zwykłej pomyłki dziennikarskiej różni ją intencja: ktoś wie, że kłamie, i robi to systematycznie.
Zwykle nie chodzi o to, żebyśmy uwierzyli w jedną konkretną nieprawdę. Często głównym celem jest zasianie chaosu, tak by odbiorca przestał ufać komukolwiek i niczemu. Człowiek, który nie wie, w co wierzyć, łatwiej poddaje się apatii lub panice.
Kto za tym stoi i czego chce?
Za kampaniami dezinformacyjnymi stoją najczęściej struktury państwowe lub powiązane z państwem, które dysponują ludźmi, pieniędzmi i narzędziami do prowadzenia ich na masową skalę. Ich cele są zazwyczaj podobne:
- osłabienie poparcia dla pomocy atakowanemu państwu,
- poróżnienie społeczeństw i sojuszników,
- podważenie zaufania do instytucji i niezależnych mediów,
- wywołanie lęku, który paraliżuje lub popycha do irracjonalnych decyzji.
Farmy trolli i fałszywe konta
Jedną z najbardziej znanych metod są farmy trolli, czyli zorganizowane grupy osób (coraz częściej wspieranych przez automaty), które prowadzą setki fałszywych kont w mediach społecznościowych. Wrzucają komentarze, udostępniają te same treści i tworzą wrażenie, że „wszyscy tak myślą”.
Taki efekt społecznego dowodu słuszności działa na nas silnie, nawet jeśli wiemy, że w sieci nie wszystko jest prawdą.
Granie na emocjach i wewnętrznych podziałach
Skuteczna dezinformacja rzadko tworzy nowe konflikty. Znacznie częściej wykorzystuje te, które już istnieją: spory polityczne, napięcia wokół cen, uchodźców, kosztów życia czy bezpieczeństwa. Dostaje się wtedy treść, która ma nas rozwścieczyć albo przestraszyć, bo emocje wyłączają krytyczne myślenie.
Typowe sygnały ostrzegawcze: alarmistyczny ton, wielkie litery, apel „udostępnij, zanim to usuną”, brak źródła, zdjęcie bez daty i miejsca.
Fałszywa historia o dzieciach z oddziałów onkologicznych
Jedną z najbardziej bulwersujących narracji, które pojawiły się w polskim internecie po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, była opowieść o tym, że polskie dzieci są wyrzucane z oddziałów onkologicznych, by zrobić miejsce dla małych pacjentów z Ukrainy. Przekaz zaczął krążyć pod koniec lutego 2022 roku. Facebookowy post z 28 lutego zawierał zrzut ekranu wpisu z Twittera, w którym pełnym błędów językowych tekstem ogłaszano, że polskie dzieci tracą miejsca w szpitalach.
Demagog sprawdził, skąd pochodził ten wpis. Konto na Twitterze założono w marcu 2021 roku, a zdjęcie profilowe pochodziło z cudzego profilu na Instagramie, co ustalono odwrotnym wyszukiwaniem grafiką. Od początku inwazji, czyli od 24 lutego, konto publikowało wyłącznie treści antyukraińskie, m.in. sugerowało segregację polskich i ukraińskich dzieci w kinach oraz wrzucało grafiki odwołujące się do Wołynia.
Rzeczywistość wyglądała zupełnie inaczej. Ówczesny minister zdrowia Adam Niedzielski mówił, że przygotowano listę 120 placówek w całym kraju, do których mieli trafiać poszkodowani w wyniku wojny. Do Kliniki Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej we Wrocławiu 1 marca trafiło troje ukraińskich dzieci pilnie potrzebujących przeszczepu szpiku, a czwarte miało tam kontynuować leczenie białaczki. Kierownik kliniki, prof. Krzysztof Kałwak, powiedział portalowi Fakehunter PAP, że żaden pacjent kliniki nie został z tego powodu wypisany do domu, a dla dzieci z Ukrainy tworzy się osobny, dodatkowy oddział.
Oświadczenie wydało też Polskie Towarzystwo Onkologii i Hematologii Dziecięcej. Zdementowało „nieprawdziwą pogłoskę”, że z powodu przyjmowania małych pacjentów z Ukrainy zabrakło miejsc dla polskich dzieci, i podkreśliło, że pomoc w żadnym wypadku nie odbywa się kosztem polskich pacjentów. Towarzystwo prowadziło też rozmowy z zagranicznymi partnerami o transporcie i leczeniu ciężko chorych ukraińskich dzieci w ośrodkach za granicą.
To klasyczny przykład działania dezinformacji: wybiera się temat budzący największe emocje, czyli cierpienie dzieci, i łączy go z napięciami wokół uchodźców. Taka historia nie musi być wiarygodna, wystarczy, że wywoła oburzenie i zostanie udostępniona.
Rosja od lat niezmiennie realizuje kilka podstawowych celów: ograniczenie pomocy, jakiej udzielamy Ukrainie, wywołanie wewnętrznego chaosu w naszym państwie, obniżenie zaufania do instytucji, budowanie podziałów wewnątrz społeczeństwa - tłumaczy w rozmowie z Radiem RMF24 Marcin Kostecki z Demagoga.
Michał Fedorowicz z fundacji Res Futura zwraca jednocześnie uwagę, że na początku Rosja w swojej dezinformacji budowała narrację niepokonanej armii (m.in. 35-kilometrowa kolumna na Kijów), ale po ukraińskiej kontrofensywie we wrześniu 2022 roku porzuciła ten przekaz i przerzuciła się na podkopywanie zaufania do Ukraińców. Nazywa to dezinformacją „ekonomiczną“.
„Dom tortur” pod Kijowem: prawdziwe zdarzenie, wokół którego narosła manipulacja
Na początku listopada tego roku w sieci rozeszła się informacja o kilkudziesięciu mężczyznach przetrzymywanych i torturowanych w budynku we wsi Petropawliwśka Borszczahiwka pod Kijowem, rzekomo przez żołnierzy Korpusu Gwardii Narodowej Azow. Doniesienia doprowadziły do zamieszek na miejscu: tłum rozbijał radiowozy i blokował wyjście z budynku.
Demagog, który przeanalizował sprawę, rozdziela tu fakty od manipulacji. Prawdą jest, że budynek znajdował się pod kontrolą Azowa i że przebywali w nim mężczyźni. Według komunikatu jednostki byli to zmobilizowani oraz żołnierze zatrzymani po samowolnym opuszczeniu jednostki, czekający na przekazanie do służby. Szef Gwardii Narodowej Oleksandr Piwnienko mówił, że dom wynajmowano jako tymczasowy punkt rozmieszczenia, gdzie mobilizowani dostają dokumenty przed szkoleniem. Policja zaprzeczyła pogłoskom o bezprawnym przetrzymywaniu mężczyzn i o śmierci jednego z nich. Państwowe Biuro Śledcze wszczęło jednak postępowanie w sprawie przekroczenia uprawnień przez funkcjonariuszy wojskowych, więc część okoliczności wciąż wymaga wyjaśnienia.
Najwięcej wątpliwości budzi osoba, która zgłosiła sprawę. Przedstawiła się jako lekarka i właścicielka prywatnego pogotowia, ale dziennikarze Slidstwo.info ustalili, że klinika, której nazwy użyła, zakończyła działalność w 2023 roku. Prawdziwy właściciel dawnej firmy powiedział, że karetka została sprzedana i nie wolno jej używać jego znaku. Kobietę zatrzymano, a według doniesień w jej telefonie znaleziono ślady wskazujące na przygotowywanie prowokacji, m.in. korespondencję z kontami na Telegramie. Warto jednak podkreślić, że to dane z doniesień medialnych, a nie ustalenia sądu.
Drugi głośny wątek to rzekomo torturowany 14-latek. Film, na którym chłopiec opuszcza budynek, budził oburzenie, ale nie pokazywał całości. Inne nagrania wskazują, że przyszedł on razem z protestującymi, wspiął się na płot i z niego spadł. Choć nie ustalono jego tożsamości ani co dokładnie stało się po upadku, nagrania sugerują, że wcześniej nie przebywał w budynku. Historię o nastolatku w piwnicy powtórzyła m.in. rosyjska agencja TASS.
Szef Biura Prezydenta Ukrainy Kyryło Budanow zaznaczył, że nie można zrzucać całej winy na prowokatorów, bo incydent ujawnił napięcia społeczne wymagające rozwiązania. Śledczy z kolei ostrzegali, że krąży wiele sprzecznych wersji wydarzeń, a część z nich nie ma potwierdzenia.
To dobry przykład tego, jak działa dezinformacja: prawdziwe zdarzenie wymieszano z niepotwierdzonymi lub zmanipulowanymi elementami, a drastyczny obraz miał wywołać oburzenie, zanim ktokolwiek sprawdzi fakty.
Niestety, jak zwraca uwagę Fedorowicz z fundacji Res Futura:
Bardzo duża część tych historyjek jest wymyślana tu, w Polsce, na polskiej ziemi i dystrybuowana między obywatelami.
Drony i wykres, w który uwierzył internet
Najświeższy przykład pokazuje, że pułapką może być także dobra wiadomość. W ciągu jednego tygodnia ukraińskie drony trzykrotnie uderzyły w centra danych Yandexu, nazywanego „rosyjskim Googlem”. Poważnie uszkodzono obiekty w Sasowie, Kałudze i Włodzimierzu, a niektóre przestały działać. Wkrótce w mediach społecznościowych pojawiły się wpisy sugerujące, że zniszczenie infrastruktury Yandexu osłabiło aktywność kont-botów powielających rosyjską propagandę.
Za dowód służył wykres z portalu Cloudflare Radar, z którego wynikało, że ruch automatycznych zapytań z sieci Yandexu spadł do 0,4 proc. Sam wykres jest prawdziwy, ale pokazuje coś innego, niż sądzili autorzy wpisów. Analitycy projektu Emocje w Sieci, portalu Niebezpiecznik i profilu bot blocker, który śledzi konta z operacji Matrioszka, wyjaśniają, że chodzi o boty w sensie technicznym, czyli oprogramowanie wysyłające automatyczne żądania do stron, a konkretnie o crawlery zapisujące treści witryn. To nie to samo co konta w mediach społecznościowych, które rozsiewają propagandę.
Niebezpiecznik wskazał, że ewentualny spadek aktywności prorosyjskich kont mógłby wynikać z awarii Yandex Pay. Operatorzy takich kont mogli przestać dostawać wypłaty. To jednak teoria oparta na domysłach, a sam portal przyznaje, że brakuje wiarygodnych danych potwierdzających istotny spadek aktywności trolli.
Drugi wykres miał jeszcze bardziej wątpliwe pochodzenie. Udostępnili go bez podania źródła m.in. czeski europarlamentarzysta Tomáš Zdechovský oraz niemiecki działacz Zielonych Robin Schlingheider. Miał on pokazywać spadek zaangażowania w sieci wokół partii AfD, ale analitycy Emocji w Sieci zauważyli podobny spadek także przy wpisach o CDU i SPD. Eksperci Niebezpiecznika wskazali ponadto, że grafikę opublikowano 11 października, a dane na niej sięgają 15 października. Rafael Wimmer z Uniwersytetu w Ratyzbonie podejrzewa, że wykres mógł wygenerować system sztucznej inteligencji, na co wskazują m.in. nierówne odstępy między liniami.
Demagog zaznacza, że nie zakłada złych intencji osób, które dzieliły się tymi wykresami. Zwraca jednak uwagę na ryzyko: taka narracja może uwiarygadniać propagandę, bo ktoś, kto trafi na szkodliwy wpis, pomyśli, że skoro rosyjskie boty zamilkły, to treść musi być prawdziwa. Na razie, na podstawie pojedynczych obserwacji, nie da się przesądzić, czy aktywność botów rzeczywiście spadła.
Jak się chronić? Praktyczne zasady
- Zatrzymaj się, zanim udostępnisz. Jeśli wiadomość wzbudza silne emocje, to sygnał, żeby sprawdzić ją dwa razy.
- Sprawdź źródło. Kto to napisał? Czy konto istnieje od dawna? Czy ta informacja pojawia się też w innych, wiarygodnych mediach?
- Zweryfikuj zdjęcia i nagrania. Wyszukiwanie grafiką często pokazuje, że materiał pochodzi z zupełnie innego miejsca i czasu.
- Korzystaj z organizacji fact-checkingowych i sprawdzonych redakcji, które podają źródła i poprawiają błędy.
- Uważaj na „świeże” sensacje. W pierwszych godzinach po wydarzeniu najwięcej jest chaosu i fałszywych tropów.
Jak być na bieżąco i nie zwariować?
Ciągłe śledzenie wojennych wiadomości potrafi wyczerpać psychicznie, a przesycenie przekazem sprzyja poczuciu bezsilności, na którym zależy autorom dezinformacji. Warto wyznaczyć sobie stałe pory na przegląd wiadomości, zamiast sprawdzać telefon co kilka minut.
Dobrym rozwiązaniem jest wybranie kilku sprawdzonych źródeł i trzymanie się ich zamiast przeglądania wszystkiego, co podsuwają algorytmy. Być poinformowanym nie znaczy być w ciągłym napięciu.
Dezinformacja wojenna działa wtedy, gdy się spieszymy, boimy lub złościmy. Krytyczne podejście, sprawdzone źródła i rozsądne dawkowanie wiadomości to najprostsza obrona, którą każdy z nas ma pod ręką.
MEDIA PRZECIW DEZINFORMACJI
W Polsce ruszyła pierwsza ogólnokrajowa kampania medialna pod hasłem „MEDIA PRZECIW DEZINFORMACJI”. W inicjatywie biorą udział redakcje radia, telewizji, prasy oraz mediów cyfrowych. Celem akcji jest walka z fałszywymi informacjami i edukacja społeczeństwa na temat zagrożeń, jakie niesie dezinformacja.
Organizatorzy kampanii podkreślają, że dezinformacja to nie tylko temat branżowych debat, ale realny problem, który dotyka każdego z nas.
W ramach akcji, która potrwa od listopada 2026 do stycznia 2027 roku, media będą publikować materiały pokazujące różne oblicza dezinformacji. Wśród tematów znajdą się m.in. konsekwencje rozpowszechniania fałszu, mechanizmy jego produkcji oraz praktyczne porady, jak się przed nim bronić.
W akcji uczestniczą największe grupy medialne w kraju, m.in. Grupa RMF, Wirtualna Polska, Polsat, Interia, Polska Press, Dziennik Gazeta Prawna, Press, Wirtualnemedia.pl, Wydawnictwo Bauer oraz media lokalne zrzeszone w Stowarzyszeniu Gazet Lokalnych.
Od 5 listopada materiały oznaczone hasłem akcji „Media Przeciw Dezinformacji” będą publikowane w radiu, telewizji, prasie, internecie oraz mediach społecznościowych.
Więcej informacji na stronie: www.mediaprzeciwdezinformacji.pl.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.