Brandweer Brussel snakt naar versterking: 'Geen tijd meer voor mentale rust'

Zware branden, extreme hitte, de staking, het verlies van een collega. Het was een heftige zomer voor de Brusselse brandweer. Het korps staat al langer onder druk door het stijgende aantal interventies, 117.000 vorig jaar. De brandweerlui hopen dan ook dat de Brusselse regering haar beloften waarmaakt en het korps versterkt. “We zijn al jaren onderbemand.”

Het begon met de dodelijke brand in de loods in Anderlecht, daarna was er de zware storm van eind juni, een week later stond het dak van Kanal in lichterlaaie en nog een week later was er de liftbrand met zes doden in het Oxy­gebouw.

De Brusselse brandweer kreeg heel wat te verstouwen afgelopen zomer. Om het rijtje vol te maken: eind juli was er nog de dodelijke brand op de Haachtsesteenweg en begin augustus moest het vuur geblust worden in een grote opslagplaats voor matrassen en textiel in de drukke Brabantstraat. Daarbovenop kwamen de drie hittegolven, die het voor de brandweerlieden in hun dikke pakken extra zwaar maakten.

Voor sergeant Pieter Maes, al 25 jaar brandweerman, waarvan 16 jaar in Brussel, waren het de 'zotste' maanden uit zijn carrière. “Het tempo ging enorm de hoogte in, want behalve de grote incidenten had je ook de normale zaken, een keukenbrandje hier, een autobrand daar”, vertelt hij.

“Voorts waren er de interventies met de ziekenwagens. De hittegolf eind juni was voor de ambulanciers echt oorlog, niveau corona. Wat we daar gezien hebben, was ook heel confronterend, mensen in hyperthermie met een lichaamstemperatuur van boven de veertig graden.”

Tien gedenkplaatjes

En dan, op 14 augustus, de dag dat het begon te branden in de Hoge Venen, was er de gasontploffing aan de Treurenberg waarbij brandweerman Olivier Francotte om het leven kwam. Een zware klap, die voor het korps alle andere gebeurtenissen overschaduwde.

Vandaag brandt er in de speciale herdenkingskamer in de hoofdkazerne aan de Helihavenlaan nog altijd een kaars voor hem. Op een tafel liggen kransen en staan er foto's. Aan de muur hangen tien gedenkplaatjes, voor elk van de collega's die de afgelopen vijftig jaar het leven lieten. “Ook voor Olivier komt er zo'n plaatje”, zegt brandweerwoordvoerder Walter Derieuw, die een rondleiding geeft in de kazerne.

In de voertuigenhal staat een lange rij rode autopompen (bluswagens) en ladderwagens klaar voor vertrek, met de neus naar de uitrijpoort. “Soms is het hier leeg, zijn ze allemaal uitgereden”, zegt Derieuw.

Momenteel is het rustig. Er komt alleen een oproep binnen voor een vuilnisbakbrand en later nog een voor stenen die van een gevel dreigen te vallen.

Buiten op het voorplein inspecteren enkele brandweerlui in blauw kazerne-­uniform het materiaal van een vrachtwagen. “Dat maakt deel uit van de wachtdienst”, legt Derieuw uit. “Brandweermannen werken in een 24/72u-stelsel. Ze doen een wacht van 24 uur die om acht uur 's ochtends begint en hebben daarna drie vrije dagen.”

Overdag is er een vol programma, met theoretische les, training, sport en ook corvee, zoals het nazicht en onderhoud van het materiaal en het schoonmaken van het eigen sanitair. 's Avonds en 's nachts zijn de brandweerlui vrij van kazernetaken. Derieuw toont de sport- en klimzaal, de fitnessruimte, de tv-kamers – een Nederlandstalige en een Franstalige – de rustvertrekken en de vroegere bar die, nu de alcohol is afgeschaft in de kazerne, omgevormd is tot ontspanningsruimte met kickertafel.

Meteen paraat

“Als er een melding binnenkomt, moet de wachtploeg natuurlijk alles laten vallen en meteen paraat staan.” Van op de bovenverdiepingen kunnen ze zich via een van de palen naar beneden laten glijden. Op de grond naast de wagens liggen de zware, gele brandweerpakken klaar, zo gevouwen dat ze er meteen in kunnen springen. “Alles moet zo snel mogelijk. Onze gemiddelde interventietijd is iets meer dan acht minuten, van oproep tot aankomst ter plekke.”

De brandweerlieden rukken niet alleen uit bij brand. “Dat is maar een kwart van de brandweerinterventies”, zegt Derieuw. “Ze komen ook in actie bij een heleboel andere incidenten, een auto-ongeluk met geknelde inzittenden, een drenkeling, een omgewaaide boom, gevaarlijke stoffen, ondergelopen kelders en ook voor een wespenplaag of een ontsnapte slang.”

Voorts hebben ze nog een andere grote opdracht: dringende medische hulp. Vorig jaar waren er bijna 100.000 ritten voor de ziekenwagens en 17.726 brandweerinterventies, in totaal 117.000 interventies. Derieuw: “Alle brandweerlieden doen beide, maar het merendeel van hun diensten zitten ze op de ambulance.”

De Brusselse Hoofdstedelijke Dienst voor Brandbestrijding en Dringende Medische Hulp, zoals de Brusselse brandweer officieel heet, is de grootste van het land. Behalve de hoofdkazerne zijn er nog tien voorposten, verspreid over het gewest. Alles samen beschikt de dienst over ruim tweehonderd voertuigen, waaronder de Beast, met zijn 64 meter Europa's hoogste ladderwagen.

Er werken een kleine twaalfhonderd brandweerlieden, onder wie zestien vrouwen. Dat is het zogenoemde 'operationeel kader'. Voorts is er nog zo'n 250 man burgerpersoneel. Zij werken als 112-operator, in de administratie of als technicus, maar er zijn ook cartografen en kleermakers.

Slechts vijftien procent van het korps is Brusselaar: velen komen van buitenaf. In de overige hulpverleningszones van ons land wordt met enig ontzag gekeken naar de Brusselse brandweer en de interesse om in Brussel te komen werken is groot ondanks de zwaardere selectieprocedure. “We hebben 1.200 spontane sollicitaties liggen”, vertelt Derieuw. “Aan kandidaten geen gebrek. Maar er moet geld zijn om mensen aan te werven.”

De aantrekkingskracht van het Brusselse korps heeft volgens hem niet zozeer te maken met het salaris, dat iets hoger ligt dan in de andere zones, wel met het feit dat Brussel alleen beroepsbrandweerlieden heeft, met een volwaardig statuut, en niet deels werkt met vrijwilligers zoals elders. “Bovendien is het werk in Brussel zeer afwisselend.”

We hebben 1.200 spontane sollicitaties liggen. Aan kandidaten geen gebrek. Maar er moet geld zijn om mensen aan te werven.

woordvoerder van de Brusselse brandweer

In een grootstad als Brussel krijgt de brandweer te maken met specifieke risico's. De hoge bevolkingsdichtheid, de vele hoogbouw en de ondergrondse infrastructuur – tunnels, metro, parkings – maken de brandbestrijding behoorlijk uitdagend. Veel van de oudere gebouwen in de stad blijken ook niet te voldoen aan de huidige brandveiligheidsnormen. “Een flatgebouwbrand zoals begin juli op Linkeroever in Antwerpen (waarbij 5 doden en 16 gewonden vielen, red.) kan evengoed morgen in Brussel gebeuren”, zegt vakbondsman Steven Gillesen van ACV Brandweer.

De afgelopen jaren is het aantal brandweerinterventies in Brussel snel gegroeid, met 33 procent in tien jaar. Volgens brandweerman Pieter Maes heeft het onder meer te maken met de toenemende armoede. “Mensen gaan besparen op het onderhoud van hun elektrische en gasinstallatie met als gevolg meer branden, meer CO-intoxicaties. Sommigen zoeken ook alternatieve methodes om zich te verwarmen en gaan zelf een vuurtje stoken.” Ook stelt hij vast dat de zelfredzaamheid van de mensen afneemt. “Ze hebben een waterlek en denken er niet aan om de kraan dicht te draaien.”

Voorts brengt de energietransitie nieuwe risico's met zich mee. De brandweer moest meerdere keren uitrijden voor een brand veroorzaakt door een elektrische step of stekkerbatterij. En dan is er de klimaat­verandering. “Al die abnormale klimaatsituaties, met superdroge, hete zomers, een waterbom ... hebben een grote weerslag op het werk van de brandweer”, zegt Steven Gillesen.

Ambulance voor tandpijn

Het aantal interventies met de ziekenwagens is volgens de vakbondsman nog veel sterker gestegen, met zeventig procent in tien jaar. Dat komt doordat er minder huisartsen zijn en meer 'oneigenlijke' opdrachten, zegt hij. “Onze ambulances dienen om mensen met dringende medische noden naar spoed te brengen, maar we zijn steeds meer aan het afglijden naar niet-dringende sociale hulpverlening. Zo sturen we midden in de nacht een ziekenwagen voor iemand met tandpijn, iemand die uit zijn bed is gevallen en er niet meer in kan of iemand die dronken op een bankje zit.”

Terwijl het aantal interventies van de Brusselse brandweer fors is toegenomen, is het personeelsbestand maar beperkt gestegen. Het operationeel kader groeide volgens Derieuw in tien jaar van 1.001 naar 1.172, een stijging van zeventien procent. De vakbonden (ACV, ACOD en VSOA) zijn hier al een tijd misnoegd over. “We zitten met een structureel personeelstekort, er is een gat van 200 brandweerlieden”, zegt Gillesen. “Dat komt omdat we ondergefinancierd zijn.”

Het korps krijgt geld van het Gewest (dit jaar 125 miljoen euro) en een dotatie van de federale overheid die onlangs opgetrokken werd van 5 miljoen tot 15 miljoen euro. Het tekort aan manschappen is volgens Gillesen schromelijk zichtbaar sinds de nieuwe regeling voor overuren. Door de 24-uurswacht werken brandweerlieden 48 uur per week, tien uur te veel. Volgens de arbeidswet moeten die overuren binnen de drie maanden opgenomen worden, maar de Brusselse brandweer kreeg in 2014 een uitzondering voor tien jaar. Gillesen: “Je kon overuren opbouwen en op het einde van je loopbaan een jaar of anderhalf jaar vroeger stoppen.”

In 2024 besloot de brandweerdirectie dat de overuren binnen de drie maanden opgenomen moesten worden. “Je kunt mensen nu vaak niet meer inplannen omdat ze te veel uren hebben”, zegt Gillesen. “Resultaat is dat het aantal brandweerlieden van wacht drastisch is gezakt. We vatten de wachten nu meestal aan met 152 mensen, soms maar 145, terwijl dat er vijftien jaar geleden nog ruim 170 waren.”

“De werkdruk is hierdoor enorm gestegen. We zijn continu interventies aan het doen. Je haalt twee mensen uit een brand, keert terug naar de kazerne, hebt net de tijd om te douchen en het voertuig te controleren en rijdt opnieuw uit. Er is geen mogelijkheid meer om mentale rust in te bouwen. Bovendien komen wij altijd aan te midden van chaos. De familie staat erbij, roept en krijst terwijl je moet reanimeren.”

Die opeenstapeling leidt er volgens Gillesen toe dat mensen 'volledig uitgeblust' raken. Na de junistorm moest de brandweer de niet-dringende zaken zelfs even uitstellen wegens 'uitputting' van het korps.

Dat de mentale belasting zwaar is, kan Pieter Maes bevestigen. “Je betaalt de prijs voor de uitputting bij de wachten in je privéleven. Ik raak niet meer gerecupereerd zoals vroeger.” Maes ging er de afgelopen jaren twee keer flink aan onderdoor en de accumulatie van traumatische ervaringen is bij hem erkend als posttraumatische stressstoornis. “Ik werk nu vijftien procent minder. Daardoor kan ik het volhouden.”

Volgens Gillesen lijdt ook de dienstverlening onder de lagere bezetting. “In de voorposten is er niet altijd genoeg volk meer om elk voertuig te bemannen. Bij een zwaar ongeval is er een autopomp nodig om de mensen te bevrijden en een ambulance voor de eerste hulp. Nu moet je soms kiezen welk voertuig je stuurt. De andere wagen moet dan van een andere post komen. Zo verlies je tijd.”
Soms wordt een voorpost zelfs gesloten. “Dat gebeurt”, erkent woordvoerder Derieuw. “Bij personeelstekort gaat voorpost UCL als eerste dicht. Soms wordt ook de tweede autopomp in Anderlecht afgeschaft, bij gebrek aan bemanning.”

De werkdruk is enorm gestegen. Bovendien komen wij altijd aan te midden van chaos. De familie staat erbij, roept en krijst terwijl je moet reanimeren.”

Steven Gillesen

ACV Brandweer

De sociale onrust in de kazerne vanwege de toegenomen werkdruk leidde op oudejaarsdag tot een eerste, korte staking. De daaropvolgende onderhandelingen brachten niet meteen een oplossing. Integendeel, onder druk van de Brusselse regering die wil besparen, stelde de directie in mei een reorganisatie voor. “Die kwam neer op een verdere daling van het aantal mensen tijdens de wacht. Toen hebben we ons flink kwaad gemaakt op onze directie”, vertelt Gillesen.

Dat had enig effect want enkele weken later stuurde de korpsoverste, kolonel Tanguy du Bus de Warnaffe, samen met de vakbonden een brandbrief naar de regering waarin erop gewezen werd dat het groeiende personeelstekort zowel de veiligheid van de Brusselaars als het welzijn van de pompiers in gevaar brengt.

Directie geeft er de brui aan

Intussen heeft Tanguy du Bus de Warnaffe, die altijd geprangd zat tussen de regering en de vakbonden, besloten zijn directiemandaat vroegtijdig neer te leggen, per 31 december. Ook adjunct-directeur-­generaal Pierre Menu, tweede in bevel, geeft er de brui aan. Officieel wordt hierover niet gecommuniceerd en de korpschef houdt vragen van de pers af. In elk geval moet de regering op zoek naar een nieuwe brandweerleiding.

Deze zomer escaleerde het sociaal conflict opnieuw. Op 21 juli, de nationale feestdag, legde het korps het werk neer. De vakbonden eisten dat het gros van de extra 10 miljoen euro van de federale overheid gebruikt zou worden voor de uitbreiding van het kader. Pas na vijf dagen werden de acties opgeschort nadat de regering enkele toezeggingen had gedaan: zo zouden er dit en volgend jaar versneld brandweerlieden worden aangeworven om alle vertrekkers te vervangen en zou het personeelsplan herzien worden met het oog op een uitbreiding van het operationeel kader met honderd man.

Die beloften moeten nu geconcretiseerd worden, volgende week beginnen de onderhandelingen hierover tussen vakbonden, directie en regering. Als ze niet het gewenste resultaat opleveren, komen er mogelijk nieuwe acties. Zo kan het ook nog een verhitte nazomer worden.