Rusya'nın batıdaki stratejik öneme sahip eksklavı: Kaliningrad

Polonya Silahlı Kuvvetleri Operasyonel Komutanlığının, Rusya Silahlı Kuvvetlerine ait Mi-8 tipi helikopterin ülke hava sahasını 42 saniye boyunca ihlal ettiğini bildirmesiyle eksklavların stratejik durumu tekrar tartışma konusu oldu.

Komutanlıktan yapılan açıklamada, Polonya'nın kuzeyindeki Braniewo kentinin kuzeyinde Kaliningrad bölgesinden uçuş gerçekleştiren Mi-8 tipi helikopterin, yerel saatle 11.08'de Polonya hava sahasına yaklaşık 300 metre girdiği ve burada 42 saniye kaldığı belirtildi.

Helikopterin Rusya'nın en batısında yer alan eksklavı Kaliningrad'dan kalktığı iddiası, bölgeyi yeniden gündeme getirdi.

Eksklav kavramı, uluslararası ilişkilerde bir devletin ana topraklarının coğrafi olarak bağlantısı kesilmiş yerleri tanımlamak için kullanılıyor.

"Ana topraktan kopuk ülke parçası” olarak da nitelendirilen eksklav topraklar, eskiden ana devletle kopukluk nedeniyle dezavantajlı durumlara neden olabilirken teknoloji ve ulaşımın gelişmesiyle sahip olan devlet için önemli jeopolitik avantajlar sağlıyor.

Yarı eksklav kavramı ise ülkenin ana topraklarından kara yoluyla ayrılmış fakat deniz yoluyla kendi ülkesinin ana topraklarına doğrudan ulaşabilen bölgesi olarak kullanılıyor.

Modern uzun menzilli füze, hava savunma ve İHA sistemleri stratejik konumdaki eksklavların askeri önemini artırabiliyor.

Bu bağlamda Rusya'nın eksklavı olan Kaliningrad bölgesi, olası bir Moskova-Batı çatışmasında Avrupa ülkeleri için risk teşkil edebilir.

Kaliningrad, NATO ve AB üyesi ülkelerin arasında yer alıyor

2022'de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı'nın ardından Moskova ile Batı arasındaki gerilimin ileride olası bir çatışmaya evrilmesinden endişe edilirken Rusya'nın eksklavı Kaliningrad, önemli bir jeostratejik nokta olarak öne çıkıyor.

Kuzeyi ve doğusunda Litvanya, güneyinde Polonya ve batısında Baltık Denizi yer alan Kaliningrad, Rusya'nın NATO ve AB üyesi ülkelerinin arasında kalan en batıdaki toprak parçası durumunda.

Kara tarafından Polonya ve Litvanya ile çevrili olan Kaliningrad'ın Baltık Denizi'ne kıyısı bulunduğundan, Rusya bölgeye deniz yoluyla da ulaşabiliyor.

Eski ismi Königsberg olan Kaliningrad, yaklaşık 15 bin kilometrekarelik alanıyla İkinci Dünya Savaşı dönemindeki Potsdam Konferansı'nda alınan kararlar doğrultusunda eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin (SSCB) kontrolüne bırakıldı.

SSCB döneminde Birliğe bağlı Litvanya ile sınırı olması nedeniyle eksklav olarak nitelendirilmeyen Kaliningrad, 1991'de Birliğin dağılmasıyla Rusya'ya bağlı eksklav bölge olarak kaldı.

Batı, Kaliningrad'ı tehdit olarak algılıyor

Litvanya başta olmak üzere Baltık ve Avrupa ülkeleri Kaliningrad'ın bölge için tehdit olduğunu savunuyor.

Batılı kaynaklar, hava sahası ihlallerinin arttığını, tanımlanamayan denizaltı sinyallerinin tespit edildiğini ve Rus donanmasının Kaliningrad çevresinde daha görünür hale geldiğini iddia ediyor.

Rus yetkililer, bölgeyi ayrılmaz parçaları olarak nitelendirerek güvenliğinin sağlanmasında gerekli adımların atılacağını kaydediyor.

Kaliningrad, Rusya'nın Baltık Denizi'ndeki başlıca deniz üslerinden biri olan Baltiysk'e ev sahipliği yapıyor.

Bölgedeki Suwalki Koridoru ise Kaliningrad ile Belarus arasında kalması ve Polonya-Litvanya sınırı boyunca uzanan yaklaşık 65 kilometrelik bir alan olması nedeniyle büyük önem arz ediyor. NATO burayı Baltık müttefiklerini diğer NATO topraklarına bağlayan stratejik hat olarak tanımlıyor.

Rusya'nın Kaliningrad'daki askeri tesisleri

Açık kaynaklardan derlenen bilgilere göre, Rusya Kaliningrad'da birçok önemli askeri tesise sahip.

Moskova, Kaliningrad’da önemli uzun menzilli saldırı sistemleri de dahil olmak üzere geniş bir yelpazede taarruz ve savunma kapasitesi bulundururken olası bir çatışma durumunda birçok Avrupa başkentini hedef alabilir.

Rusya, 2018'de bölgede bir İskender-M balistik füze tugayını kalıcı olarak konuşlandırırken bölgede ayrıca H-35 ve Oniks gemisavar füzeleri bulunduruyor.

Batı ile olası çatışmada Kaliningrad'ın önemi

College of Europe Kıdemli Araştırmacısı Dr. Nurlan Aliyev ve Polonya’daki Olsztyn Warmia ve Mazury Üniversitesi Siyaset Bilimi Enstitüsü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Wojciech Kotowicz, konuya ilişkin AA muhabirine değerlendirmelerde bulundu.

Aliyev, 1991 sonrası gelişmelerin Kaliningrad bölgesinin stratejik ortamını önemli ölçüde değiştirdiğini vurgulayarak bölgenin Moskova açısından öneminin arttığı değerlendirmesini yaptı.

Bu durumun bölgenin daha fazla askerileştirilmesine ve Rus Baltık Filosu'nun güçlendirilmesine yol açtığını aktaran Aliyev, SSCB'nin dağılmasının ardından Rusya'nın Estonya, Letonya ve Litvanya'daki limanlara ve deniz üslerine, ayrıca Estonya'ya ait adalara erişimini kaybetmesinin de Kaliningrad’ın önemini artırdığına dikkati çekti.

Aliyev, 2022'de başlayan savaş ve NATO-Moskova ilişkilerinin kötüleşmesine değinerek "Moskova, Kaliningrad bölgesini giderek daha fazla, hasım olarak gördüğü ittifakın üyeleri tarafından çevrelenmiş kritik bir ileri karakol olarak değerlendirmektedir. Bölge, özellikle olası herhangi bir askeri harekatın ilk aşamasında hem kara hem de deniz açısından stratejik bakımdan hayati öneme sahip bir konum olarak görülmekte." değerlendirmesini yaptı.

"Aktif savunma" kavramına dayanan Rus askeri doktrininin NATO ile yaşanabilecek olası bir savaşın müttefik topraklarından veya tampon bölgelerden yürütülmesine önem verdiğini dile getiren Aliyev, Şubat 2024'ten bu yana Kaliningrad bölgesinin yeniden kurulan Leningrad Askeri Bölgesi’nin bir parçası olduğunu hatırlattı.

Aliyev, bu durumun Kaliningrad'ın Rusya açısından stratejik öneminin artık yalnızca bölgenin kendisiyle veya yakın çevresiyle sınırlı olmadığı anlamına geldiğini savundu.

"Kaliningrad, giderek Baltık Denizi ile Arktik bölgesini kapsayan daha geniş bir stratejik coğrafyaya entegre edilmektedir." diyen Aliyev, buna örnekler verdi.

Aliyev, "Kaliningrad'ın sahip olduğu önemli stratejik değere rağmen bölgenin Rusya ana karasından coğrafi olarak ayrı olması, askeri harekat yaşanması durumunda burayı aynı zamanda potansiyel bir zafiyet noktası haline getirmektedir." ifadesine yer verdi.

Moskova'nın NATO ile yaşanabilecek olası bir çatışmanın ilk aşamasında Kaliningrad'ı önemli bir unsur olarak gördüğünü kaydeden Aliyev, şu değerlendirmeyi yaptı:

"Rusya'nın bakış açısına göre bölgede konuşlandırılan kuvvetler, düşman kuvvetlerinin Rusya'nın ana topraklarından uzakta tutulmasına katkı sağlayabilir ve ilave Rus kuvvetlerinin seferber edilerek cephe hattına sevk edilmesi için zaman kazandırabilir. Aynı zamanda Rusya, Kaliningrad'ı hem karada hem de Baltık Denizi’nde NATO üyesi devletlere karşı asimetrik operasyonların yürütülebileceği stratejik açıdan avantajlı bir konum olarak değerlendirmektedir."

"Kaliningrad hem avantaj hem dejavantaj"

Polonyalı uzman Kotowicz ise Kaliningrad'ın jeopolitikte eş zamanlı olarak hem güç hem de zayıflık kaynağı oluşturan ender örneklerden biri olduğunu kaydetti.

Rusya açısından bölgenin, ülkenin batı kanadındaki güvenlik mimarisinin kilit unsurlarından birini teşkil ettiğini belirten Kotowicz, buna rağmen 2022'den bu yana eksklavın giderek "stratejik bir yüke" dönüşmeye başladığını iddia etti.

Kotowicz, "Askeri açıdan Kaliningrad, NATO'nun Baltık kanadında Rusya'nın ileri tahkim edilmiş mevzisi işlevi görmektedir." değerlendirmesini yaptı.

Bölgedeki Rus askeri varlığına ilişkin bilgiler veren Kotowicz, bölgedeki bazı Rus silahlarının menzilinin Polonya'nın, Baltık ülkelerinin ve Almanya'nın "tamamını kapsadığını" hatırlattı.

Kotowicz, bölgedeki Rus silahlarının NATO'nun hava ve deniz kuvvetlerinin Baltık Denizi’nin tamamındaki hareket serbestisini önemli ölçüde zorlaştırdığının altını çizdi.

"Kaliningrad, salt askeri boyutun ötesinde bir zorlama ve stratejik mesaj verme aracı olarak da önemli rol oynamaktadır." diyen Kotowicz, Rusya'nın faaliyetlerine değindi.

Kotowicz, "Kaliningrad öncelikle bir bilişsel savaş aracı işlevi görmektedir. Amacı yalnızca muharebe kabiliyetini sergilemek değil, ittifakın kararlılığını aşındırmaktır." ifadesini kullandı.

Rusya'nın bölgeyi propaganda malzemesi olarak kullandığına da işaret eden Kotowicz, buna rağmen İsveç ve Finlandiya'nın NATO üyeliğinin Baltık denizini fiilen NATO iç denizi haline getirdiğini aktardı.

Kotowicz bu durum nedeniyle Kaliningrad'ın Batı’nın "böğrüne saplanmış bir hançer" olmaktan ziyade giderek kuşatılmış bir adayı andırdığını dile getirdi.

Bölgedeki en gerçekçi senaryonun, Kaliningrad'ın tek bir operasyonla bütünüyle "etkisiz hale getirilmesi" değil, elektronik harp, siber uzay operasyonları, radar tesislerinin ve kilit füze fırlatma platformlarının bastırılmasını içeren kademeli ve seçici eylemler dizisi olduğunu savunan Kotowicz, "Bunların Rusya'ya itibarını koruyabileceği bir alan bırakacak ve Moskova'yı topyekün tırmanma ilan etmeye zorlamayacak şekilde yürütülmesi öngörülmektedir." dedi.

Kotowicz, Kaliningrad'ın yalnızca askeri bir sorun olmadığı, her şeyden önce siyasi bir sorun olduğu değerlendirmesini yaparak şunları kaydetti:

"NATO açısından Rusya'nın Kaliningrad'daki askeri kabiliyetlerini etkisiz hale getirmek teknik olarak mümkündür; ancak operasyonel açıdan maliyetli, siyasi bakımdan son derece riskli ve tırmanmanın yönetilmesi açısından potansiyel olarak kontrol edilmesi imkansızdır."