VS vreest leveringen ASML aan China en wil Nederland verbod opleggen

Het Nederlandse ASML produceert de technologie waarop de moderne wereld draait. Dat maakt het bedrijf regelmatig tot een geopolitieke speelbal. De Amerikanen maken zich op om Nederland te dwingen de verkoop van chipmachines van ASML aan China vrijwel volledig te verbieden.

ASML heeft wereldwijd vrijwel een monopolie op de lithografiemachines die worden gebruikt om de kleinste, meest complexe microchips te maken. Vrijwel elke geavanceerde chip (zoals die in smartphones, laptops en AI-processoren) is op een gegeven moment met behulp van een machine van ASML geproduceerd.

Het bedrijf uit Veldhoven is de hoogst gewaardeerde Europese onderneming, met een beurswaarde van ongeveer 615 miljard euro. Het is het enige Europese techbedrijf dat echt kan meekomen met Amerikaanse reuzen zoals NVIDIA, Microsoft en Apple.

De Amerikaanse regering hoopt de Chinese opmars op het gebied van AI en supercomputers te vertragen door de toegang tot geavanceerde chips te beperken. Daarmee wil Washington ook de ontwikkeling van het Chinese leger afremmen. Onder grote Amerikaanse druk heeft de Nederlandse regering de export van chipmachines van ASML naar China al meerdere keren aan banden gelegd.

Nu ligt er een wetsvoorstel in het Amerikaanse Congres, de Match Act, dat die druk zou omzetten in directe dwang. Het voorstel moet bondgenoten dwingen hetzelfde exportbeleid voor gevoelige technologieën te hanteren als de VS. Ook de oudere chipmachines die ASML nog aan China verkoopt, zouden dan onder het verbod vallen. Hetzelfde geldt voor het onderhoud van al geleverde machines. Gaat Nederland daar niet mee akkoord, dan kunnen de VS sancties opleggen.

ASML is voor zijn eigen productie afhankelijk van Amerikaanse leveranciers. In het verleden hebben Amerikaanse dreigementen om de bevoorradingsketen van het bedrijf te verstoren Nederlandse regeringen ertoe gebracht de export van gevoelige technologieën verder te beperken.

Nederlands lobbywerk heeft weinig kans van slagen

Het Nederlandse kabinet protesteert luid tegen de dreigende Amerikaanse inbreuk op de Nederlandse zeggenschap over het eigen exportbeleid. Nederlandse bewindslieden lobbyen in Washington om de Match Act van tafel te krijgen. De kans van slagen lijkt beperkt: het voorstel wordt gesteund door zowel Republikeinen als Democraten en ligt op koers om te worden toegevoegd aan de jaarlijkse Amerikaanse defensiebegroting, die vrijwel altijd wordt aangenomen.

Uit Europese hoek kan Nederland weinig hulp verwachten. Brussel heeft zich amper verdiept in het strategische belang van bedrijven zoals ASML voor de EU en exportbeleid is een kwestie voor de individuele EU-lidstaten. De Europese Commissie zet wel stappen om een grotere rol voor zichzelf te claimen. Die dienen voorlopig vooral als politieke rugdekking, zodat Den Haag tegen Washington kan zeggen: 'Je moet in Brussel wezen'. Dat verandert weinig aan het huidige conflict rond ASML.

Exportbeperkingen op ASML-machines naar China niet nieuw

De beste chipmachines van ASML werken met EUV-lithografie (extreem ultraviolet). Bij een oudere generatie, die nog veel wordt gebruikt, is dat DUV (diep ultraviolet). Die benamingen hebben te maken met de frequentie van het licht waarmee patronen op chips worden 'geprint'. DUV-machines (op de geavanceerdste na) vormen het belangrijkste deel van de handel die ASML met Chinese bedrijven drijft.

De Nederlandse regering verleende ASML in 2018 in eerste instantie een exportvergunning om een EUV-machine te verkopen aan de grootste Chinese klant van het bedrijf. Zo'n vergunning was nodig omdat de technologie zowel voor burgerlijke als voor militaire doeleinden kan worden gebruikt. Washington zette Den Haag onder druk en de vergunning werd niet verlengd, waardoor de verkoop niet doorging. EUV's leveren aan China was dus vanaf 2019 een no-go voor ASML.

Chinese bedrijven voelden aan dat meer exportbeperkingen in aantocht waren en sloegen in de jaren daarna massaal DUV-machines in. De verkoop aan China was daardoor goed voor een aanzienlijk deel van ASML's jaarlijkse omzet, met als hoogtepunt 36 procent in 2024. Die piek viel vooral in de periode voorafgaand aan het moment dat de Nederlandse regering exportvergunningen voor de geavanceerdste DUV-machines introk, slechts enkele weken voor de geplande levering.

Bedrijven in VS mochten wél nieuwste snufjes exporteren

Intussen mochten Amerikaanse bedrijven jarenlang hun geavanceerdste machines voor het etsen van chips (waarin zij wereldwijd voorop lopen) blijven verkopen aan Chinese klanten. Die ontdekten dat ze met deze etstechnieken en DUV-machines chips konden produceren waarvoor normaal gesproken een EUV-machine nodig is.

De Amerikaanse regering beperkte de verkoop van etsmachines in 2024, maar er kwam geen verstrekkend exportverbod. De Match Act voorzag aanvankelijk in zo'n verbod, maar dat is uit het wetsvoorstel gehaald. Het verbod op de export van de DUV-lithografie die ASML nog aan China levert, is wel blijven staan.

De Amerikaanse regering voerde de druk op ASML in juni verder op door te stellen dat een EUV-machine mogelijk toch in China was beland. Later werd die beschuldiging afgezwakt: het zou gaan om randapparatuur voor EUV-machines. Er is nog geen bewijs voor die claim openbaar gemaakt en ASML ontkent de beschuldiging.

ASML kan verlies van handel met China compenseren

Het lijkt er dus sterk op dat ASML uiteindelijk aan het kortste eind zal trekken en het gros van zijn resterende activiteiten in China moet staken. Dat wordt hoe dan ook een flinke klap voor de omzet van het bedrijf. De uitzonderlijke piekjaren zijn weliswaar voorbij, maar de handel met China vormt dit jaar naar verwachting nog steeds zo'n 19 procent van de totale omzet van ASML.

De meeste analisten denken dat ASML het verlies van zijn omzet uit China op termijn voor het grootste deel kan compenseren, vooral dankzij de toegenomen vraag als gevolg van de AI-boom. In het eerste kwartaal van dit jaar passeerden de Zuid-Koreanen de Chinezen als grootste klant van ASML, met 45 procent van de totale verkoop van nieuwe chipmachines. Elektronicagigant Samsung heeft bijvoorbeeld tientallen EUV-machines besteld.

In de tussentijd kijkt Washington met argusogen naar berichten dat China een enorm project heeft opgetuigd om zelf een EUV-machine te ontwikkelen.

Matthijs maakt reportagereizen en volgt de Amerikaanse politiek en grote dossiers, zoals de oorlogen in Oekraïne, Gaza en Iran. Tips of vragen? Mail naar matthijs.le.loux@nu.nl