NU+ | Defensie-expert Ko Colijn over de 'horizontale escalatie' door Rusland

Defensie-expert Ko Colijn voorziet Nederlanders al vijftig jaar van duiding bij gewapende conflicten. Dit keer bespreekt hij de risico's die voor Europese landen kleven aan het aanpakken van de Russische schaduwvloot.

Het lijkt erop dat de Russische president Vladimir Poetin niet alleen Oekraïne, maar inmiddels heel Europa in het vizier heeft. De Russen tarten Europa met hybride acties zoals sabotage in plaats van met raketten en militairen.

Dit zou je kunnen zien als een verbreding van de oorlog om Oekraïne, ook wel een horizontale escalatie van het conflict. Dat is een beproefde tactiek van Moskou.

Je zou de escalatie ook kunnen zien als een waarschuwing: dat de hybride strijd oog om oog, tand om tand is. Nu Europese landen de olietankers van de schaduwvloot waarmee Rusland zijn agressie financiert vaker aanpakt, zou het antwoord van Poetin kunnen zijn: stop met die 'piraterij', we kunnen jullie terugpakken.

Je kunt verbreding van het conflict ook uitleggen als Poetins boodschap aan het Westen om geen luchtafweergeschut en -raketten aan Oekraïne te geven, om de economische sancties te beëindigen, om de Verenigde Staten te overtuigen zich niet meer om Oekraïne te bekommeren en om de NAVO uit elkaar te spelen.

Duitsland lijkt bereid tot actie tegen schaduwvloot

Laten we ons voor nu concentreren op die schaduwvloot. Nu Duitsland Rusland openlijk heeft beschuldigd van een poging tot aanslag met drones op het vliegveld van Leipzig, zal de aanpak van de schaduwvloot een van de Duitse tegenmaatregelen zijn.

Dat de handrem eraf is in Duitsland, is niet zo verwonderlijk. Het land heeft dit jaar naar eigen zeggen al met 165 sabotageacties te maken gehad. Die zijn vast niet allemaal door Russen gepleegd - milieuactivisten kunnen er ook wat van - maar de toon is gezet.

De actiebereidheid in Berlijn kan niet los gezien worden van de populariteit van Alternative für Deutschland (AfD). Alsof de regering tegen de AfD-kiezer wil zeggen: nu even geen Poetin-gefluister, dit gaat om de veiligheid van het land.

We zullen moeten afwachten wat die houding oplevert. Maar het is in ieder geval een reactie op het voor Moskou gunstige verkiezingsresultaat in de deelstaat Saksen-Anhalt, waar AfD de meerderheid haalde.

Schawduwvloot onmisbaar voor Russische oorlogsmachine

De schaduwvloot bestaat uit ongeveer duizend schepen, al zijn er geluiden dat de vloot de afgelopen jaren is gegroeid tot zestienhonderd schepen.

Het zijn vaak roestige olietankers die via duistere uitzendbureaus Russische olie leveren aan afnemers als China en India. En er zijn nog steeds minstens zo schimmige verzekeraars te vinden die de ladingen ter waarde van zo'n 50 tot 70 miljoen dollar per tanker willen verzekeren.

Het hele systeem is nagenoeg onmisbaar voor het financieren van de Russische oorlog tegen Oekraïne. Naar verluidt is er tot wel 100 miljard dollar (zo'n 86 miljard euro) per jaar mee gemoeid.

Volgens een Duits datalek hebben sinds het begin van de oorlog al meer dan tachtig Russische militairen meegevaren op bijna negentig tankers. Hun namen staan inmiddels op sanctielijsten.

Schepen volgen is tijdrovend en kostbaar

De tankers zijn vaak geregistreerd in dubieuze landen. Die registratie klinkt officieel, maar is voor een prikkie te krijgen. Zelfs Aruba blijkt een olietanker te hebben. De registratielijsten van de Europese Unie, het Verenigd Koninkrijk, de VS en Canada zijn bovendien niet identiek, wat handhaving lastig maakt.

Als de tankers onder 'valse vlag' varen, kun je ze aanpakken door ze te onderscheppen en te enteren. Maar dan moet je dat wel kunnen aantonen. Omdat de schepen hun transponders vaak uitzetten, zijn ze lastig op te sporen en te volgen. Bovendien genieten ze op volle zee in principe het recht van vrije doorvaart.

Daarnaast veranderen valse vlaggen soms, net als de namen van de schepen en de personen aan boord. Als klap op de vuurpijl worden ladingen op open zee soms overgeladen naar andere tankers. Om deze zogenoemde ship-to-ship transfers te voorkomen, moet je de schepen 24 uur per dag in de gaten houden. Dat is tijdrovend en kostbaar.

Als ze helemaal geen vlag voeren - wat ook voorkomt - kun je aan boord gaan en mogelijk dingen constateren die er niet thuishoren: drones, spionagemateriaal en verdachte personen. Of je kunt overgaan tot inbeslagname. Poetin heeft al geroepen dat in dat geval sprake is van "pure piraterij".

Maatregelen tegen vloot mogen niet te streng zijn

Omdat de EU steeds meer tankers en personen op de zwarte lijst heeft gezet, begint het nu te knellen voor Moskou, al kost het volgen en in beslag nemen de westerse belastingbetaler een lieve duit. Eigenlijk zijn de sancties een cyclus van pesterij, nooit een definitief dwangmiddel.

Bovendien mogen de maatregelen tegen de schaduwvloot niet 'te streng' zijn, klinkt het in westerse hoofdsteden. Anders zou de olieprijs op de wereldmarkt te snel stijgen, wat de westerse consument zou duperen.

Nederland loopt niet bepaald voorop met het optreden tegen de schaduwvloot, want de wetgeving is nog niet rond. Er hangt nu een en ander bij de Raad van State, waar getwijfeld wordt aan de uitvoerbaarheid. Olietankers voeren door Nederlandse wateren en bunkerden bij Vlissingen. De versnipperde diensten hadden niet zoveel zin om echte Russen tegen te komen.

Griekenland deed lange tijd überhaupt niet mee, want het verdiende goed aan het transport van Russische olie. Maar Frankrijk en het VK lopen harder. Italië volgt, en een land als Noorwegen durft zelfs niet-tankers in beslag te nemen, al is dat wel een speciaal geval.

Baltische staten en Finland in lastig parket

De Baltische staten en Finland hebben een speciaal 'probleem', omdat veel Russische olie-export begint in de Finse Golf. Dat maakt die landen kwetsbaar voor Russische tegenmaatregelen, want het overgrote deel van de Finse export moet ook over water.

Moskou heeft al laten zien dat het niet terugdeinst voor zulke acties. Denk aan het kapot varen van een stroomkabel tussen Finland en Estland in 2024 door middel van een los sleepanker.