"Dorośli nakręcili spiralę strachu". Były oficer służb o "krwawym piątku"

• Według eksperta histerię zapoczątkowało zatrzymanie trzynastolatka pod Toruniem, a nie atak w Ostrołęce. Potem zadziałało naśladownictwo i plotka, która rosła jak kula śnieżna.
• Mroczek nie widzi śladów rosyjskiej inspiracji, ale mówi, że Moskwa szybko to wykorzystała. Według niego obce służby zebrały "urobek", który może się przydać w przyszłej dezinformacji.
• Policja widzi niebezpieczne treści w sieci, ale nie może ich natychmiast blokować. Ekspert uważa, że zapisy zawetowanej ustawy były uzasadnione, i wzywa polityków, by dali służbom narzędzia.

Na początku października w ciągu dwóch dni doszło do dwóch ataków młodocianych nożowników w szkołach: w Ostrołęce i pod Wyszkowem. Kilka osób zostało rannych, jedna zginęła. Chwilę później w sieci i na komunikatorach zaczęły krążyć zapowiedzi "krwawego piątku", czyli kolejnych ataków na szkoły w całym kraju. Część samorządów zamknęła placówki, wielu rodziców zostawiło dzieci w domach.

Andrzej Mroczek – były funkcjonariusz operacyjny Komendy Stołecznej Policji i były oficer służb specjalnych, dziś zastępca dyrektora Centrum Badań nad Terroryzmem Uniwersytetu Civitas – w rozmowie z Mateuszem Baczyńskim na kanale Teraz WP przekonuje, że tę historię trzeba zacząć od innego miejsca.

Wszystko zaczęło się pod Toruniem

– Większość umiejscawia początek tej serii w Ostrołęce. A należy cofnąć się tydzień wcześniej, do zatrzymania trzynastolatka pod Toruniem – mówi Mroczek. Policjanci zatrzymali chłopca po sygnale od służb szwedzkich. Zdaniem eksperta to był katalizator wszystkiego, co wydarzyło się w kolejnym tygodniu.

Sam mechanizm nie jest nowy. Podobne pojedyncze incydenty zdarzały się w Polsce już wcześniej – zatrzymywano m.in. trzech młodych mężczyzn, którzy chcieli wysadzić szkołę w Warszawie. Nowa była skala i kumulacja. – Ulegliśmy tak zwanemu efektowi czarnego łabędzia. Nigdy wcześniej nie dopuszczaliśmy do siebie myśli, że coś takiego może wystąpić u nas – tłumaczy.

Do tego doszło zjawisko dobrze opisane w badaniach: efekt copycat, czyli naśladownictwo. Jeden głośny atak sprawia, że w kolejnych godzinach i dniach ktoś próbuje go powtórzyć.

"Skoro była środa i czwartek, to musi być piątek"

Mroczek wyraźnie oddziela realne ataki od tego, co działo się później. – To nie była panika ogólnopolska, to nie była panika społeczna. To była histeria masowa, iluzoryczna – mówi.

I wskazuje, kto ją napędzał. Wbrew pozorom nie dzieci, które przesyłały sobie screeny z rzekomymi zapowiedziami ataków. – W mojej ocenie to dorośli nakręcili spiralę strachu przed tak zwanym krwawym piątkiem. W środę był incydent w Ostrołęce, w czwartek pod Wyszkowem. No to, jeżeli była środa i był czwartek, to musi być piątek. Ktoś z głupiego żartu coś puścił i to nabrało efektu kuli śnieżnej – opisuje.

Dorośli przekazywali sobie wiadomości bez sprawdzania, czyli – jak mówi ekspert – bez podstawowej higieny cyfrowej. Sam dostawał na komunikatorach pytania, czy to prawda i co radzi. – Na zasadzie: posłuchaj, mąż mojej siostry ma kolegę w policji i ten kolega powiedział, żeby wstrzymać się z puszczaniem dzieci do szkoły. To efekt głuchego telefonu: fakt się zniekształca i na końcu powstaje zupełnie inny obraz – mówi Mroczek. Atmosferę podgrzewały też niektóre media.

Ekspert porównuje to do legendy o czarnej wołdze z lat 70., która rzekomo porywała dzieci z ulic. Różnica polega na tempie: wtedy plotka rozchodziła się miesiącami, a nawet latami, dziś wystarczyło kilka dni.

Patrole pod szkołami i piątkowe zatrzymania Mroczek uważa za uzasadnione. Chodziło o prewencję, poczucie bezpieczeństwa i pokaz siły wobec tych, którzy chcieliby naśladować sprawców. – To jeden z elementów wygaszania takiej histerii – podkreśla. Wśród zatrzymanych byli zarówno ci, którzy fantazjowali o podobnych czynach, jak i ci, którzy robili to dla wygłupu i lajków. Część dzieci wskazali sami opiekunowie, niektóre zostały wręcz zaprowadzone za rękę na komisariat.

Rosja nie inspirowała, ale skorzystała

Szybko pojawiły się też głosy, że za histerią mogła stać Rosja, która testowała odporność polskiego społeczeństwa. Mroczek studzi te spekulacje. – Dziś jesteśmy przekonani, że bezpośredniej inspiracji obcych służb nie było. To był typowy, zbadany już mechanizm naśladownictwa – mówi.

Nie znaczy to, że Moskwa stała z boku. Według eksperta rosyjskie służby wykorzystały wydarzenia w Polsce do siania dezinformacji, tak jak robią to przy każdym głośnym zdarzeniu. – Nawet przy katastrofie autobusu moskiewskie trolle dobudowują, że kierowcą był Ukrainiec. Oni nie muszą inspirować. Wystarczy, że się podepną – tłumaczy.

Czy "krwawy piątek" był dla Rosjan cenną lekcją? Mroczek uważa, że przede wszystkim dla nas. Obce służby mogły jednak przyjrzeć się, jak reaguje polskie społeczeństwo, jak działają służby i jak przepływa informacja. – To dla nich jakiś urobek, który może być wykorzystany w przyszłości do tworzenia treści dezinformacyjnych – ocenia.

"Od 2017 roku nic nie zrobiono"

Ekspert nie ma złudzeń co do przygotowania państwa. Przypomina wiosnę 2017 r. i panikę wokół "niebieskiego wieloryba", rzekomej gry nakłaniającej młodzież do wykonywania niebezpiecznych zadań. Szkoły odwoływały wtedy lekcje, organizowano pogadanki. – Jeżeli zapytasz, co zrobiono od tamtej pory, to nic nie zrobiono – mówi.

Dziś najważniejsze są według niego audyty bezpieczeństwa – inaczej trzeba chronić szkołę dla stu uczniów, a inaczej taką, w której uczy się 500 osób. Wdrożono już krótką ścieżkę kontaktu dyrektorów szkół z policją, z pominięciem numeru 112, i trzy poziomy alarmu. Zielony oznacza, że dyrekcja zgłasza niepokojący sygnał – nawet z grupy rodziców na komunikatorze – i czeka na odpowiedź służb. Żółty to etap weryfikacji, a czerwony – potwierdzone realne zagrożenie i działania według procedur.

Drugi problem to internet. Policja ma narzędzia i algorytmy do wyłapywania sygnałów zagrożeń, ale nie może natychmiast blokować kont i treści. Takie uprawnienie istnieje od 2016 r. wyłącznie przy treściach terrorystycznych – na mocy ustawy antyterrorystycznej może je nakazać szef ABW, pod kontrolą sądu. Przy drastycznej przemocy, pornografii z udziałem nieletnich czy nawoływaniu do przestępstw takiego narzędzia brakuje.

Miała je dać tzw. ustawa o bezpieczeństwie w internecie, którą zawetował prezydent Karol Nawrocki. Mroczek ocenia jej zapisy jako uzasadnione, zwłaszcza te o ochronie małoletnich. Przywołuje zabójstwo z początku roku, gdy sprawca na żywo pokazywał w sieci, jak zabija bliskich. – Gdyby były takie narzędzia, policja mogłaby to od razu zablokować i usunąć – mówi. Obawy przed cenzurą rozumie: problemem jest interpretacja pojęcia "siania nienawiści". Zabezpieczeniem ma być sąd, do którego właściciel strony może się odwołać od nakazu usunięcia treści.

"Drodzy politycy"

Na koniec Mroczek wskazuje braki kadrowe. Policji brakuje funkcjonariuszy do walki z cyberprzestępczością, dlatego obniżono wymogi sprawnościowe dla kandydatów. – Jak ktoś siedzi przy komputerze, to niekoniecznie musi być super sprawny fizycznie – zauważa. Na poziomie Komendy Głównej to "jako tako funkcjonuje", ale niżej – jak przyznaje – "nie nadążamy".

Najwięcej zależy jednak nie od policjantów, ale od polityków. – Policjant mówi: mógłbym coś zrobić, bo wiem. Ale jak to zrobię, to mogą mi przedstawić zarzuty – opisuje ekspert. I kończy apelem: – Drodzy politycy, chodzi o to, żebyście stwarzali odpowiednie warunki do pracy dla naszych służb. Bo, jak widać, wciąż bywa z tym różnie.