Ankara’nın kuruluşunu anlatan sergi

Osmanlı dönemi Ankara’sı bir ticaret kentidir ve bu ticaretin ana kaynağı da Ankara keçisinden elde sof kumaşıdır. 1800’lerin sonunda bu kumaşının ihraç edilmesiyle birlikte İtalya, İngiltere, İran ve Fransa Ankara’da konsolosluk açar. 1890’larda kente su ve demiryolunun gelir, Ankara’nın önemi daha da artar. Öte yandan 1800’lerdeki kuraklıklar, şiddetli yağışlar, çekirge istilaları ve 1916 Yangını ile kent büyük zarar görür. Mustafa Kemal Paşa’nın, Erzurum ve Sivas Kongrelerinin ardından 27 Aralık 1919 günü ulaştığı Ankara böyle bir kenttir. 

“KENTİN YENİDEN İNŞASI”

Kurtuluş Savaşı’nın ardından 13 Ekim 1923 günü Ankara başkent olurken, 29 Ekim günü de Cumhuriyet ilan edilir. Yeni başkent, hızla inşa edilmeli ve örnek olmalıdır. O yıllarda İstanbul’daki elçiliklerin bina yokluğundan dolayı nazlanarak gelmek istemediği, Taşhan harici kalacak oteli olmayan Ankara birçok sorunla da boğuşur. Örneğin Meclisin biraz aşağısında, bugünkü Gençlik Parkı ile 19 Mayıs Stadyumu’nun bulunduğu yer bataklıktır ve Ankara sıtmanın kol gezdiği bir kenttir. Çağdaş bir başkentin kurulabilmesi için 1924 senesinde Carl Christoph Lörcher tarafından Ankara’nın ilk şehir planı, “Lörcher Planı” hazırlanır. Artan göç ve yeni binalara duyulan ihtiyaç nedeniyle 1925 senesinde başka bir plan hazırlanır. 1928 senesinde Ankara Belediyesi bir yarışma açarak daha da kapsamlı bir plan ister. Yarışmayı kazanan Hermann Jansen’in “Jansen Planı” doğrultusunda kent inşa edilir. 1932 senesinde uygulamaya giren Jansen Planı’nın bütün önemli özellikleri geçmişte yapılan “1924-1925 Lörcher Planı”nda da yer almaktadır, bu iki plan doğrultusunda kent inşa edilmiş olur.

*Lörcher ve Jansen Planları

“YENİŞEHİR’DEKİ İLK EV”

Cumhuriyetin ilanından önce yerleşim yeri olarak günümüzdeki Ulus ve Kale etekleriyle, kentin dışı sayılan ve mesire yeri olan Keçiören - Etlik bölgesinde ikamet edilir. Dikmen ve Çankaya sırtları ise yerleşkenin daha az olduğu bölgelerdir. İlk planlama doğrultusunda “Yenişehir” yani günümüzdeki “Kızılay” bölgesinde ilk evler yükselir. Meclis’te Evrak ve Tahrirat Müdürlüğü yapan Necmettin Sahir Sılan, Yenişehir’de ilk evi yaptıran kişi olur. İki katlı bu ev Mithatpaşa Caddesi üzerinde, tam da Sakarya ile Mithatpaşa caddelerinin kesiştiği noktadadır. Atatürk, bir gün Meclis’e giderken boş arazideki inşaatı fark eder ve inşaat sahasına gider. Evin kime ait olduğunu sorar. Necmettin Sahir Bey “Kısmetse bendenizin olacak paşam!” yanıtını verir. Mustafa Kemal takdir ederek “Sen çok akıllı bir çocukmuşsun, burası ileride cadde olacak ve Yenişehir burada kurulacak. Güle güle oturun” cümlesini kurar. 

*Yenişehir’in İlk Evi - Necmettin Sahir Sılan’ın evi.

1925 senesinden itibaren de Yenişehir’in birçok yerinde inşaatlar başlar. O günleri en iyi anlatansa Ankara Erkek Lisesi edebiyat öğretmeni Ahmet Hamdi Tanpınar’dır. “Beş Şehir” adlı kitabında başkentin kuruluşunu şöyle anlatır;

“Her tarafta bir şantiye manzarası vardı. Hiçbirinin üslûbu yanı başındakini tutmayan, çoğu mimari mecmualarından olduğu gibi nakledilmiş villalarıyla, küçük memur mahalleleriyle yeni şehrin kurulduğu devirdi bu. Tek bir sokakta Riviera, İsviçre, İsveç, Baviera ve Abdülhamid devri İstanbul'u ev ve köşklerini görmek mümkündü.”

O dönemin tanıkları anılarında Cumhuriyetin ilk yıllarında inşa edilen Ankara’yı özlemle anar. Bugünse geçmişe bir kapı aralanıyor Ankara’da, o güzel evleri tekrar görebileceğimiz bir kapı… Başkentin kuruluş öyküsü “Bir Şehir Kurmak: Ankara 1923-1933” adlı sergi ile eski Ankara karşımıza çıkıyor.

“BİR ŞEHİR KURMAK SERGİSİ: ANKARA 1923-1933”

Bahsini ettiğim sergi daha önce, Ali ve Müge Cengizkan’ın küratörlüğünde Vehbi Koç Vakfı’nın kuruluşunun 50. yılı kapsamında CerModern’de 13 Kasım 2019 – 26 Ocak 2020 tarihleri arasında Ankaralılarla buluşmuştu. Sergi 2022 yılında Mimarlar Odası tarafından Ulusal Mimarlık Ödülü’ne değer görülmüştü. Akabinde 12 Eylül 2025 – 22 Mart 2026 tarihleri arasında bu kez İstanbul Müze Gazhane’de İstanbulluların karşısına çıkmıştı. 

Şimdi ise yeniden Ankara’da. Bu kez Çankaya Belediyesi Doğan Taşdelen Çağdaş Sanatlar Merkezi’nde 18 Eylül 2026 - 31 Aralık 2026 tarihleri arasında, Ankara’nın kuruluş hikayesi fotoğraflar ve anılar ışığında gözler önüne serilecek. 

Bu güzel ve özel sergiyi 2019 yılında görebilme imkânımız olmuştu. Kurum arşivleri ve kişisel koleksiyonlardan temin edilen yaklaşık 350 kartpostal ile Yenişehir’in inşasına tanıklık etmiştik. Hiç bilinmeyen fotoğraflar da vardı içlerinde. Günümüzde o kartpostallardaki evlerin pek çoğu yıkıldı. Cumhuriyetin ilk on yılında Yenişehir’de inşa edilen 320 konuttan sadece 10’u ayakta. 31 kamu binasından da 18’i… Maalesef 1950’lerden itibaren Cumhuriyetin ilk evleri yerlerini yüksek katlı binalara bıraktı. Mithatpaşa Caddesi üzerindeki Necmettin Sahir Bey’in inşa ettirdiği o ilk ev de yıkıldı, aynı caddede bulunan Hasan Âli Yücel’in, Nuri Conker’in evleri de… Afet İnan’ın, Hamdullah Suphi’nin, Abdülhalik Renda’nın, Falih Rıfkı Atay’ın, Mustafa Necati’nin evleri de yok bugün… Ama fotoğraflarda yaşıyor. Sergi, işte bu evleri ve kentin inşasını yüz yıl sonra yeniden görmemizi sağlıyor.

*1930’lar Ankarası Ziya Gökalp Caddesi, VEKAM Arşivi.

“SERGİNİN İÇERİĞİ”

Sergi, yine Ankara’nın 1923 - 1933 yılları arasındaki inşa sürecini, 300’den fazla bilinmeyen veya nadir bilinen fotoğrafla anlatıyor. Sergide I. Ulusal Mimarlık Akımı’nın öncülerinden Mimar Kemalettin Bey, Vedat Tek, Arif Hikmet Koyunoğlu; yabancı mimarlardan Ernst Egli, Robert Oerley, Clemens Holzmeister; Osmanlı döneminden Cumhuriyete yürüyen mimarlar Jacques Nessim Aggiman ve Giulio Mongeri’nin tasarladığı binalar ve buna ilişkin bilgiler sergide yer alıyor. Yine dönem Ankara’sının inşasında müteahhitlik yapan Erzurumlu Nafiz Bey; bu kuruluşa tanıklık eden Abdülhalik Renda, Ahmet Hamdi Tanpınar, Vehbi Koç, Yakup Kadri, Afet İnan gibi isimler Ankara’yı anlatıyor bizlere. Sergide bir de “Var Olmayan Kartpostallar” bölümü var, o da farklı açılardan dönem Ankara’sını görebilmemizi sağlıyor. 

*Var olmayan kartpostallardan bir örnekler.

Sergi, 18 Eylül 2026 Cuma 18.30’da açılacak ve 31 Aralık 2026 tarihine kadar Ankaralıları ağırlayacak. Çankaya Belediyesi’nin ev sahipliğinde, Vehbi Koç Vakfı’nın sponsorluğunda, Koç Üniversitesi VEKAM ve Ankara Enstitüsü Vakfı’nın destekleriyle… Mutlaka gitmeniz gereken bu sergide Başkentin kuruluş hikayesine anılar ve fotoğraflar ışığında tanıklık edeceksiniz.