Çan kulesinde bir sanat

Hıristiyanlıkta kilise çanlarının toplumsal ve dini olayları duyurmak için belirli zamanlarda çalındığı bilinir. Çoğu Avrupa ülkesinde bu işlevin yanı sıra zamanı bildirmek için de tek bir çan yarım saatte/her saat başı, saat sayısı kadar çalar.

İngiltere’de kilise kulelerinde çalınan çanlar bir efsanedir. Farklı kulelerde 5-8-12 adet çan bulunur ve “change ringingçan dizisi değiştirme” adındaki sanat 17. yüzyılda İngiltere’de başlamıştır. Söz konusu sanat günümüze bu işe gönül verenler tarafından taşınmıştır ki onlar “çan dizisi çalanlar”dır.

Bana çok karışık gelen sistem; devasa kilise çanlarının matematiksel permütasyonlar ve belirli örüntülerle çalınmasına dayanıyor. Her biri büyük bir tahta tekerleğe bağlı urganı kullanarak tek bir çanı kontrol eden çan çalma ekibi, bilinen ezgileri çalmaz. Her çan her turda yalnızca bir kez vurur ve her yeni turda çanların vuruş sırası değişir. Çan kuleleri ve el çanlarının aksine değişimli çalmadaki kilise çanları ters çevrilmiş olarak başlayıp tokmak vurduğunda ses çıkarmak için tam bir daire çizerek ve tekrar ters çevrilmiş olarak dengede durarak 360 derecelik bir yay boyunca sallanır.

Çan çalanlar nota yerine yöntem adı verilen geometrik algoritmaları ezberler. Bunlar her çanın vuruş sırasındaki hareketini belirler. Plain Bob, Grandsire veya Cambridge Surprise gibi yüzlerce yıllık ünlü metotlar var.

GÖNÜLLÜ BULMAK ZORLAŞIYOR

Bizim kasabada çan kulesi olan 400 yıllık tarihi kiliseyi ziyaret ettik. Çoğunluğu orta yaş üzeri sekiz kişiden oluşan gönüllü çan çalma ekibi, haftada bir iki kez kilisenin daracık taş merdivenlerinden döne döne çıkarak kulede pratik yapıyor. Ekip için ideal sayı her çan başına bir kişiyle toplam sekiz, ancak her zaman bu sayı toplanamıyor. Gönüllü bulmak gittikçe zorlaşıyormuş. Sanatın devam etmesi bu işe gönül verenlere bağlı, onları da tecrübeli olanlar eğitiyor. Usta çırağını genellikle sekiz haftada çalabilir duruma getiriyor.

Kulağa kolay gelse de 250 ila 900 kilogram ağırlığındaki çanları çalmak; bağlı oldukları urganları formüle göre doğru bir zamanlamayla çekip bırakmak, idare etmek kolay değil.

87 yaşındaki Bay Hamilton 17 yaşında başladığı sanatı hâlâ severek sürdürüyor. Yaşına karşın dinçliği belki de düzenli yaptığı bu fiziksel aktivitelerden geliyordur diye düşünmeden edemiyoruz. Eskiden çan çalma yarışmalarının yapıldığını anlatıyor bize. Covid’le her şeyin sekteye uğradığını, o zamandan beri yarışma yapılmadığını söylüyor.

1896’nın eylül ayında kilisenin çanlarının, Kraliçe Victoria’nın tahtta en uzun kalan kraliyet üyesi olması şerefine aralıksız 3 saat 10 dakika boyunca çalındığını öğreniyoruz. Bu sanatın en yüksek noktası Peal adı verilen kesintisiz çalma metoduyla çalınmış çanlar. Bu, yedi çanla yapılabilecek tüm matematiksel kombinasyonların (5 bin 40 farklı sıra) hiçbiri tekrarlanmadan kesintisiz çalınması anlamına geliyor. Genellikle üç dört saat süren, çanı çalanlar için hem muazzam bir zihinsel odaklanma hem de fiziksel dayanıklılık gerektiren bir etkinlik.

‘ÇANLAR KİMİN İÇİN ÇALIYOR?’ 

Bay Hamilton pazar ayinleri, düğün, Noel, Paskalya gibi günlerde neşeli ve coşkulu bir ritimle çalındığını, cenaze törenlerinde ritmin düştüğünü anlatıyor. Tarihte doğal afetlerde halkı uyarmak amacıyla hızlı ve kesintisiz (alarm çanı) çalındığı da olmuş.

Kulede daire şeklinde dizilen sekiz kişi urganları ellerine alıp şefin komutuyla çalmaya başlıyor, yakındaki bir düğüne hazırlık yapılıyor.

Yazımızı 17. yüzyıl İngiliz şair, vaiz ve filozofu, metafizik şiirin kurucusu John Donne’un Hemingway’in ünlü kitabı “Çanlar Kimin Çalıyor” kitabına ilham olmuş ünlü şiirindeki dizelerle bitirelim:

“Hiçbir insan ada değildir tek başına. Ölüm beni azaltır, çünkü ben insanlığın bir parçacığıyım; işte bundandır ki çanlar kimin için çalıyor diye sorma, senin için çalıyor.”