Polska badaczka odkrywa tajemnice okrutnego rytuału Inków z udziałem dzieci

Magda Mieśnik, Wirtualna Polska: "Antiquity" - prestiżowe naukowe czasopismo poświęcone archeologii pisze o pani najnowszych badaniach mumii dzieci, które Inkowie złożyli w ofierze. Co udało się pani odkryć?

Dr Dagmara Socha, bioarcheolożka z Uniwersytetu Warszawskiego: Po raz pierwszy przebadaliśmy aż osiem mumii dzieci odnalezionych w Andach. Pochodzą sprzed 500 lat. Ich włosy i paznokcie poddaliśmy analizie na obecność wielu substancji. Testy wykazały, że dzieciom podawano substancje psychoaktywne. W dwóch przypadkach, mumii z Chuscha i Sara Sara, uzyskaliśmy wyniki pozytywne, mimo że wcześniejsze analizy przeprowadzone w 2007 roku nie wykazały obecności żadnych substancji.

To pokazuje, że warto je ponawiać, ponieważ metody badawcze cały czas się rozwijają. Do tej pory nie podejrzewaliśmy, że rytuał capacocha może się różnić w zależności od szczytu wulkanu, na którym był odprawiany. Okazało się jednak, że istniały różnice pomiędzy kultami poszczególnych bóstw oraz substancjami podawanymi dzieciom, które uczestniczyły w rytuale capacocha.

WIDEO

Sensacyjne znalezisko pod Elblągiem. Trop prowadzi do wikińskiego Truso

Na czym polegał ten rytuał?

To był rytuał związany z wydarzeniami, które zdaniem Inków mogły zakłócić balans wszechświata. Odprawiali go w momentach kryzysu, gdy umierał władca lub w czasie katastrofy naturalnej – wybuchu wulkanu, suszy. W takich chwilach Inkowie próbowali negocjować z bogami, składając im w ofierze idealne, najpiękniejsze, nieskazitelne, czyste dzieci. Były one wysyłane do bogów jako posłańcy społeczności.

Pani badania wykazały, że jednak nie wszystkie dzieci były nieskazitelne.

U jednej z mumii znaleźliśmy ślady wskazujące na chorobę Chagasa (tropikalna choroba pasożytnicza wywołana przez pierwotniaka Trypanosoma cruzi). Inna miała krzywe nogi prawdopodobnie z powodu choroby genetycznej. I tu rodzi się pytanie, jakie dzieci Inkowie uważali za idealne. Może właśnie niektóre choroby predysponowały do bycia wybrańcami.

Skąd pochodziły dzieci?

Nie były to dzieci Inków. Wyszukiwano je na prowincji. Starsze dziewczynki pochodziły z Acllahuasi, czyli Domu Dziewic Słońca. To było coś na wzór klasztoru, gdzie Inkowie umieszczali wybrane na prowincji najpiękniejsze i najzdolniejsze dziewczynki. Na przykład takie, które najpiękniej tkały. Dorastały w tym miejscu, a gdy kończyły 14 lat, zapadała decyzja co do ich przyszłości. Zostawały kapłankami, przeznaczano je na żony dla lokalnych wodzów lub składano w ofierze w czasie rytuału capacocha.

Co do młodszych dzieci źródła kronikarskie są podzielone. Według jednych były one odbierane rodzicom siłą. Według innych opiekunowie sami oddawali dziecko, żeby podnieść swoją pozycję społeczną.

W jaki sposób dzieci pokonywały drogę na szczyt wulkanu?

Pielgrzymka na wulkan, by odprawić rytuał, trwała kilka miesięcy, czasem pół roku. Często się zatrzymywały i nie wędrowały w nocy. Dzieci część drogi pokonywały pieszo, niektóre były niesione w lektykach. Młodszym czasem towarzyszyły matki. Ostatni etap wędrówki jest bardzo trudny; wysokości i stromizny są naprawdę duże. Szczyty wulkanów wznoszą się nawet do 6739 metrów. Inkowie budowali tam drogi, ale i tak była to bardzo wyczerpująca i trudna podróż. Na tych najwyższych odcinkach dzieci najprawdopodobniej były niesione przez dorosłych.

Co się działo na szczycie?

Trwały ceremonie poprzedzające rytuał. Stanowisko na szczycie było obudowane infrastrukturą. Poniżej znajdowały się zajazdy (tambos), w których zatrzymywali się pielgrzymi. Mogło ich być nawet 200. Prawdopodobnie nie wszyscy uczestniczyli w najważniejszej części capacochy.

Jak ona wyglądała?

Wszystko wskazuje na to, że odbywała się o wschodzie słońca. Składano wówczas ofiarę z dziecka. Niedawno opublikowaliśmy badania tomografii komputerowej mumii. Większość dzieci ginęła od uderzenia tępym narzędziem w głowę. Te pochodzące z Llullaillaco zostały pochowane żywcem. U ośmioletniej dziewczynki z Ampato znaleźliśmy krwiak śródmózgowy, a u Damy z Ampato lub Juanity, jak ją nazwano, obrażenia głowy, klatki piersiowej i miednicy.

Wszystkie dzieci były później owijane tkaninami i zakopywane w ziemi w pozycji siedzącej, na specjalnie przygotowanych platformach. Obok nich zakopywano cenne dary, na przykład złote figurki.

Miejsce pochówku było od tej pory celem pielgrzymek. Inkowie i lokalni mieszkańcy oddawali mumii cześć, radzili się jej w różnych sprawach, składali ofiary z dystansu, z miejsca, z którego widać szczyt. Raczej nie podchodzili bliżej. W imieniu mumii odpowiadali kapłani.

Jakie substancje psychoaktywne udało się wykryć dzięki pani badaniom?

Okazało się, że dzieci, które miały zostać złożone w ofierze, spożywały liście koki nawet przez kilka miesięcy przed śmiercią. Zawierają one alkaloid kokainę, której obecność, wraz z jej głównym metabolitem, wykryto w badanych próbkach. Żucie liści koki jest tradycją szeroko rozpowszechnioną w Andach do dzisiaj.

Dlaczego podawano je dzieciom?

Żucie liści koki w wysokich górach pomaga lepiej radzić sobie z aklimatyzacją i chorobą wysokościową. Pobudza, zwiększa wytrzymałość, zmniejsza uczucie głodu. Jeśli dziecko pochodziło z nizin, to przebywanie na tak dużych wysokościach było dla niego bardzo trudne. Żucie liści na pewno mu pomagało.

Co jeszcze wykazały badania?

W organizmach dzieci znaleźliśmy też kokatylen, który powstaje, gdy spożywa się jednocześnie kokainę i alkohol. Ten metabolit znaleźliśmy tylko u mumii z Llullaillaco i Chuschy, co potwierdza, że rytuał nie wszędzie wyglądał tak samo.

Jaki alkohol podawano dzieciom?

Prawdopodobnie piwo kukurydziane, które było popularne w Andach. Inkowie bardzo je cenili i spożywali w czasie różnych uroczystości. U mumii zwanej Juanitą z Ampato wykryliśmy też harminę pozyskiwaną z lian występujących w Amazonii. Obecnie jest wykorzystywana do przygotowania psychoaktywnego napoju ayahuasca. Harmina posiada właściwości antydepresyjne.

Dlaczego te wszystkie środki podawano dzieciom?

Chodziło o to, by były w dobrym nastroju, w stanie upojenia i nie odczuwały trudów podróży. Środki psychoaktywne zmniejszały poziom lęku, uspokajały. U 8-letniej dziewczynki badaliśmy włosy, które podzieliliśmy na jednocentymetrowe fragmenty, bo o tyle miesięcznie rosną. W każdym z tych odcinków zbadaliśmy stężenie różnych substancji. W tych najbliżej końca włosów znaleźliśmy tylko ślady koki, a w tych najbliżej głowy kokatylen, co pokazuje, że na różnych etapach przygotowania do rytuału podawano różne substancje. Kiedy rytuał wchodził w ostatnią fazę, dziecko dostawało też alkohol.

W dużych ilościach?

Aby badania wykazały obecność, dana substancja musi być spożywana regularnie przez dłuższy czas. Nasze testy to potwierdziły. To nie było jednorazowe podanie piwa. Dzieci musiały spożywać środki psychoaktywne regularnie przez długi czas.

W jakim stanie były mumie, gdy odkryli je archeolodzy?

Na Misti, która jest aktywnym wulkanem i często dochodzi tam do erupcji, znaleziono szczątki w bardzo złym stanie, bez tkanek miękkich. Na innych odkryto mumie w niemal nienaruszonym stanie. W Andach panują ekstremalne warunki. Wysokość nad poziomem morza, ujemne temperatury i suche powietrze sprawiły, że niektóre mumie wyglądają jak śpiące dzieci. Najmłodsze miało 6 lat, najstarsze 15. Na jednym szczycie było czasem pochowanych nawet ośmioro dzieci. Na Ampato czworo, na Llullaillaco troje.

Czy to, że wyglądają, jakby tylko spały, utrudnia badania?

W trakcie pracy często zajmuję się ludzkimi szczątkami. W artykułach naukowych tego nie widać, ale w trakcie badań pojawiają się emocje. Mumie dzieci z Llullaillaco pochodzą z najwyższego stanowiska archeologicznego na świecie. Dzięki temu i warunkom tam panującym są doskonale zachowane. W czasie pobierania próbek włosów widziałam włoski na jej rękach. Wyglądała po prostu, jakby zasnęła.

Zachowały się rzęsy. Skóra wygląda niemal jak żywa. To jest niesamowite. By mumie nie uległy zniszczeniu, są przechowywane w specjalnych komorach, gdzie panuje stała temperatura i wilgotność. Są stamtąd wyjmowane na bardzo krótko. Zakładamy kombinezony i wchodzimy tam przez dwie śluzy, w pełni odkażeni. W najbliższym czasie opublikujemy wyniki badań mumii dzieci, z których wynika, że ich DNA jest zbliżone do DNA osoby, która zmarła dziś czy wczoraj. Zachowały się w stanie niemal idealnym. Udało nam się także wykryć DNA bakterii.

Zajmuje się pani bioarcheologią, czyli bada pani szczątki ludzkie wydobyte w czasie wykopalisk. Co skłoniło panią do tego, by badać ofiary składane z dzieci?

Pierwsze mumie zostały znalezione w latach 90. W 1999 r. w Polsce ukazał się drugi numer magazynu "National Geographic", w którym opisano to znalezisko. Dziadek kupił mi tę gazetę. Miałam wówczas 11 lat. Ta historia bardzo mnie zainteresowała. Tym bardziej że od zawsze chciałam zostać archeologiem. Gdy szłam na studia archeologiczne, okazało się, że na Uniwersytecie Warszawskim jest specjalizacja z Andów. To doprowadziło mnie do badania mumii. Od 2018 r. jestem dyrektorem projektu badawczego dotyczącego mumii dzieci, realizowanego we współpracy z Katolickim Uniwersytetem Santa María w Arequipie.

Nad czym obecnie pani pracuje?

Od 2024 r. jestem kierowniczką grantu OPUS Capacocha, w ramach którego prowadzimy badania terenowe. Wróciłam właśnie z wykopalisk w Peru, gdzie m.in. prowadziliśmy badania z użyciem georadaru, LiDARu i dronów. Prowadziliśmy także wykopaliska wysokogórskie na wysokości 5900 n.p.m. Panują tam bardzo trudne warunki. Przez ponad dwa tygodnie mieszkaliśmy w namiotach w miejscu, gdzie jest dość mało tlenu.

Pracy pani na pewno nie zabraknie. Imperium Inków obejmowało obszar pięciu państw. Dlaczego upadło?

Imperium Inkaskie ma swoje początki w dolinie Cusco pod koniec XII wieku. Inkowie podbili obszar blisko 1,5 mln km², którego populację szacuje się na około 12 mln osób. Sami Inkowie stanowili w swoim imperium około 3 proc. całej populacji.

Swoje państwo nazywali Tawantinsuyu, co w języku keczua oznacza "cztery części razem". Nazwa ta odnosiła się do czterech prowincji: Collasuyu, Condesuyu, Chinchasuyu i Antisuyu, które łączyły się w stolicy Cusco. W okresie największego rozkwitu państwo Inków obejmowało obszar dzisiejszego Peru, Boliwii, Ekwadoru, północnego Chile i północno-zachodniej Argentyny.

Imperium upadło na skutek konkwisty hiszpańskiej, która rozpoczęła się w 1532 r. i zakończyła wraz z upadkiem królestwa na wygnaniu w Vilcabambie w 1572 r. Warto tutaj wspomnieć o licznych chorobach przywiezionych przez Europejczyków, na które mieszkańcy Ameryk nie mieli odporności i które zdziesiątkowały tamtejsze populacje.

Chcesz się skontaktować z autorką? Napisz: magda.miesnik@grupawp.pl