Daily MaverickLABOUR (IN)JUSTICE: Aspen Pharmacare loses appeal bid in man’s decade-long fight over unfair dismissalInquirer3 centenarians, 6 other elderly in Ilocos Norte get P360,000 in cashThe Jerusalem PostDemocrats secure biggest House majority since 1992 with 258 seats한겨레미 민주당, 하원 최소 258석 확보…1992년 이후 최다ZDF heuteEntdecken Sie das ZDF-NachrichtenstudioIl Fatto QuotidianoIl Career Grand Slam, poi il grave infortunio e ora il trionfo alle Finals: Alcaraz ha ritrovato sé stesso a Torino | Il commentoABC NewsEquipment outage in Atlanta causes over 1,600 Delta flight delaysThe Sydney Morning HeraldWorld Cup winner faints mid-interviewCBS Sports'Sunday Night Football' in Mexico City prediction, odds, time: 49ers vs. Vikings picks by expert on 40-17 rollBBC News'World's best could've lost 4-0' - but should Man Utd have done more at Anfield?The Guardian AustraliaAustralian politics live: Labor to extend PBS medicine freeze to 2030; Bowen ‘failed’ on Cop, Hume saysBusiness AMFrankrijk bevestigt samenwerking met Oekraïne rond geavanceerd SAMP/T NG-luchtverdedigingssysteem
The Daily Newsstand · Free, Always
Sunday, November 22, 2026

Podróże międzygwiezdne i ukryte wymiary. "Wszechświat nieraz nas zaskoczy"

Translate

Dr Tomasz Miller, fizyk matematyczny z Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, był gościem programu "Didaskalia". W rozmowie z Patrycjuszem Wyżgą wyjaśnił, czym z naukowego punktu widzenia są wymiary, dlaczego czas jest jednym z nich i z jakiego powodu fizycy postulują istnienie wyższych, ukrytych wymiarów przestrzennych. Naukowiec opowiedział również o tym, czy zaawansowana matematyka pomoże nam kiedyś w międzygwiezdnych podróżach.

Najważniejsze informacje:

  • Wymiar to matematyczna abstrakcja: Z punktu widzenia matematyki wymiar to liczba niezależnych kierunków potrzebnych do określenia położenia.
  • Czas jako wymiar: Po rewolucji Alberta Einsteina i dzięki Hermannowi Minkowskiemu fizycy połączyli przestrzeń i czas w jedną, czterowymiarową czasoprzestrzeń.
  • Dwa zwaśnione filary fizyki: Współczesna nauka opiera się na mechanice kwantowej i ogólnej teorii względności, które używają innej matematyki i od 100 lat nie dają się pogodzić.
  • Teoria strun: Koncepcja ta zakłada, że elementarne cegiełki materii to drgające struny. Aby matematycznie teoria miała sens, wymaga istnienia dziesięciu wymiarów, z czego sześć jest ciasno zwiniętych.

Rozmowa rozpoczęła się od wyjaśnienia, czym w ogóle jest wymiar. Dr Miller zaznaczył, że ścisła definicja matematyczna jest bardzo złożona. Intuicyjnie jednak liczba wymiarów odzwierciedla liczbę niezależnych kierunków potrzebnych do określenia położenia. Powierzchnia kuli ziemskiej jest dwuwymiarowa (wystarczy długość i szerokość geograficzna), ale Ziemia jako bryła ma już trzy wymiary (dochodzi głębokość lub wysokość nad poziomem morza).

Naukowiec podkreślił, że traktowanie naszej fizycznej przestrzeni jako wyłącznie trójwymiarowej to skrót myślowy, wynikający z ograniczeń naszego ewolucyjnego mózgu. – Przez tysiąclecia niektórzy wciąż tak na to patrzą. Tak na chłopski rozum wydaje się, że geometria to jest po prostu nauka o własnościach przestrzeni fizycznej – mówił dr Miller.

Aby unaocznić te ograniczenia, fizyk przywołał XIX-wieczną metaforę Charlesa Hintona o "płaszczakach" – istotach żyjących na płaskim dywanie. Funkcjonują one tylko w dwóch wymiarach (lewo-prawo, przód-tył) i nie potrafią pojąć kierunków takich jak "góra" czy "dół". Pojawienie się w ich świecie trójwymiarowego obiektu, na przykład ludzkiego palca dotykającego dywanu, byłoby dla nich niewytłumaczalnym zjawiskiem przypominającym cud. Z naszej perspektywy moglibyśmy zajrzeć do ich zamkniętego, kwadratowego pudełka "od góry" i wyjąć z niego przedmioty, co dla "płaszczaka" wyglądałoby na przeniknięcie przez ścianę. My jesteśmy podobnie uwięzieni w swoim postrzeganiu trójwymiarowego świata.

Tesserakt, rewolucja Einsteina i "cud" Kaluzy

Ograniczenia naszej wyobraźni doskonale widać w popkulturze, na przykładzie głośnego filmu "Interstellar". W jednej ze scen główny bohater, Cooper, trafia do wnętrza tesseraktu (czterowymiarowej hiperkostki). W tym miejscu czas staje się wymiarem przestrzennym, co pozwala mu przemieszczać się i zaglądać do pokoju swojej córki w różnych momentach jej życia.

Z naukowego punktu widzenia fundamenty pod takie myślenie położył Albert Einstein, tworząc teorię względności, a jego dawny nauczyciel ze studiów, Hermann Minkowski, ubrał to w zgrabny język geometrii. Tak zrodziła się koncepcja czterowymiarowej czasoprzestrzeni. – Gdy kierunki przestrzenne mierzymy linijką, to długość w czasie mierzymy zegarkiem – tłumaczył fizyk z UJ.

Dodawanie kolejnych wymiarów matematycznych potrafi rozwiązywać największe fizyczne problemy. W 1919 r. Theodor Kaluza dopisał piąty wymiar do równań ogólnej teorii względności Einsteina (opisującej grawitację).

– I te dodatkowe równania to był jakiś cud – zauważył dr Miller, wyjaśniając, że z obliczeń wyłoniły się nagle równania Maxwella opisujące oddziaływanie elektromagnetyczne. Była to wielka obietnica unifikacji praw przyrody, pokazująca, że, jak pisał znany popularyzator nauki Michio Kaku, gdy dopuścimy istnienie wyższych wymiarów, prawa fizyki potrafią upraszczać się w niemal "czarodziejski sposób".

Gryzące się filary fizyki i poszukiwanie Teorii Wszystkiego

Współczesna fizyka boryka się z fundamentalnym kryzysem. Jak zauważył dr Miller, wszechświat rządzi się z pozoru dwoma wykluczającymi się zestawami praw. W makroskali króluje ogólna teoria względności, natomiast w mikroskali – kwantowa teoria pola. – One posługują się inną matematyką, której nie umiemy pogodzić od prawie 100 lat – zdiagnozował ekspert.

Dlatego fizycy teoretyczni wciąż szukają tzw. teorii wszystkiego – struktury, która pomieściłaby zarówno grawitację, elektromagnetyzm, jak i jądrowe oddziaływania silne i słabe. Najsłynniejszą próbą stworzenia takiego modelu jest teoria strun.

Teoria strun: Wąż ogrodowy, fotony i dziesięć wymiarów

Model standardowy zakłada, że cząstki to punkty pozbawione wymiarów. Teoria strun proponuje, by uznać je za jednowymiarowe pętelki. Jako obiekty rozciągłe, mogą one drgać na różne sposoby, przypominając wibrującą strunę w instrumencie.

– Może wygrywać różne nuty, różne dźwięki. Teoretycy strun odkryli, że jak mamy taką fundamentalną strunę (...), to z daleka wygląda jak foton, jak drga w trochę inny sposób, to z daleka wygląda jak elektron – wyjaśniał obrazowo dr Miller.

Aby jednak drgania tej jednej, uniwersalnej struny mogły wytłumaczyć całe bogactwo cząstek elementarnych we Wszechświecie, model ten wymaga matematycznej obecności aż dziesięciu wymiarów. Skoro postrzegamy trzy przestrzenne i jeden czasowy, gdzie ukrywa się pozostałych sześć?

Wyjaśnia to analogia do węża ogrodowego zawieszonego nad przepaścią. Z daleka wąż wygląda na obiekt jednowymiarowy (ma tylko długość). Jednak z bliska, z perspektywy chodzącej po nim mrówki, wąż ma również drugi wymiar – swój obwód. W teorii strun zakłada się, że sześć dodatkowych wymiarów przestrzennych jest "ciaśniej zwiniętych", przez co w naszej skali makroskopowej ich po prostu nie dostrzegamy. Musi być ich przy tym dokładnie sześć, aby równania nie przewidywały fizycznych anomalii, takich jak cząstki poruszające się szybciej od światła.

Mimo ogromnego potencjału teoria strun przeżywa obecnie kryzys, ponieważ ogromne zderzacze, takie jak LHC, wciąż nie dostarczyły na nią eksperymentalnych dowodów.

Podróże w kosmos i granice ludzkiego poznania

Na koniec wywiadu prowadzący Patrycjusz Wyżga zapytał, czy badanie wielowymiarowych przestrzeni pozwoli w przyszłości podróżować do gwiazd na skróty. Dr Miller odpowiedział ostrożnie, że choć Wszechświat nie musi sprzyjać naszym marzeniom o podróżach, to w przeszłości zbytnie zamykanie się w fizycznych ramach okazywało się błędem.

Naukowiec przywołał postać XIX-wiecznego twórcy pozytywizmu, Auguste'a Comte'a. Comte twierdził ze smutkiem, że ponieważ jesteśmy przykuci do Ziemi, to nigdy nie poznamy składu odległych gwiazd. Niedługo później Joseph von Fraunhofer zapoczątkował erę spektroskopii. Pozwoliło to badać "odcisk palca" pierwiastków w świetle gwiazd i bez latania w kosmos dowiodło, że są one zbudowane z wodoru.

– Stawianie takich sztucznych granic może być przedwczesne. Wszechświat jeszcze nieraz nas zaskoczy – spuentował fizyk z UJ.

Dziennikarka Wirtualnej Polski. Absolwentka dziennikarstwa na Collegium Civitas, obecnie studentka politologii na Uniwersytecie Warszawskim. Z mediami związana już od czasów liceum. Sądeczanka na emigracji w Warszawie.

View the original on Wirtualna Polska →

KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.