Zottegem en Landen: de nieuwe uithoeken van Brussel

Met zijn 43.000 zijn ze, de Brusselaars die jaarlijks een nieuwe thuis zoeken elders in België. Cijfers die BRUZZ opvroeg, tonen dat ze het daarbij steeds verder zoeken, tot in de Vlaamse Ardennen en tot aan de grens van Limburg. “Landen is helemaal niet ver van Brussel.”

Matilda (30) en Jozef (47) stappen net natuurbakkerij Brut in Landen buiten, samen met hun zoontje Falco, dat bijna één jaar is. Of ze misschien Brusselaars kennen die naar Landen zijn verhuisd? Het paar kijkt elkaar aan met een blik die het midden houdt tussen verbazing en amusement. “We zijn drie maanden geleden verhuisd uit Jette, maar hoe wist u …?” Een gelukstreffer, leggen we uit, en misschien ook wel de Palestina-sjaals die ze allebei dragen.

Het gezin trekt naar Kind & Gezin. Te voet, want de Brompton met kinderaanhanger is even buiten dienst. “Samen met een ander gezin hebben we een oude boerderij gekocht met twee woonhuizen”, legt de Catalaanse Matilda onderweg uit. “Die richtten we in als cohousing: de grote tuin en de schuren delen we.”

Wat brengt Jettenaars naar Landen, toch een zestigtal kilometer van het centrum van de hoofdstad en zelfs verder dan Antwerpen? Jozef, die opgroeide in de Rand rond Brussel, moet niet lang nadenken. “De luchtkwaliteit. In Brussel merk je de vervuiling overal, zelfs in het groene Jette. En dat de boerderij betaalbaar was, speelt natuurlijk mee.”

De afstand naar Brussel ondervindt het paar niet als een probleem. In de spits rijden er vier directe treinen per uur, die reizigers in 44 minuten naar het Noordstation brengen. “Landen is helemaal niet zo ver als het lijkt. En als documentairemaker moet ik niet elke dag in Brussel zijn.” Hetzelfde geldt voor Matilda, die fasciatherapie aanbiedt, een zachte behandelmethode voor het bindweefsel. “Ik probeer vooral een klantenbestand uit te bouwen in de brede regio en maak desnoods ook verplaatsingen naar Brussel.”

Verder van Brussel

Matilda en Jozef zijn maar enkele van de tienduizenden Brusselaars die jaarlijks andere oorden opzoeken in België. Vorig jaar waren die vertrekkers met ruim 43.000, een pak meer dan de 37.000 van tien jaar geleden. Het is niet enkel die stijging over de lange termijn die opvalt. Uit cijfers die BRUZZ opvroeg bij het Brussels Instituut voor de Statistiek (BISA), blijkt dat de Brusselaars hun nieuwe thuis steeds verder van Brussel gaan zoeken.

“Door de directe treinverbinding blijft het sociale leven van veel nieuwe Landenaars zich in Brussel afspelen”

Burgemeester Landen

Die vaststelling vraagt een kleine toelichting. Wie in de cijfers duikt, ziet verschillende fenomenen. Zo kiest het grootste aantal vertrekkers in absolute aantallen nog altijd voor de directe rand van Brussel: Dilbeek, Vilvoorde en Zaventem speelden daarbij de voorbije jaren haasje-­over als gemeente die de meeste hoofdstedelingen opvangt.

Een kaart die minstens even boeiend is, toont de plekken waar de immigratie uit Brussel de voorbije tien jaar in de lift zit of net krimpt. Die kaart, die demograaf Jean-Michel Decroly (ULB) maakte op vraag van BRUZZ, maakt een vergelijking tussen de periode 2016-2019 en de periode 2020-2025. Ze laat zien hoe de instroom uit Brussel vooral in de gemeenten in het zuiden en zuidoosten van het gewest snelheid verliest. Linkebeek, Drogenbos, Sint-Genesius-Rode en Hoeilaart, allemaal zien ze het aantal Brusselse inwijkelingen teruglopen, net als ook Waterloo, Ottignies of Eigenbrakel.

In de gemeenten direct ten noorden en westen van Brussel – denk aan Vilvoorde of Grimbergen – stagneert de influx dan weer. Een echte groeitrend kende vooral de Denderstreek, waar Aalst zich ondertussen stevig in de top tien heeft genesteld van gemeenten die het meeste Brusselaars opvangen.

De snelste groei zit echter nog verder van Brussel, al gaat het daarbij niet altijd over enorme aantallen. Daarin scoren de Vlaamse Ardennen bijvoorbeeld opvallend hoog, met gemeenten als Geraardsbergen (+56 procent Brusselaars), Zottegem (+55 procent), Herzele (+82 procent) en zelfs Oudenaarde (+101 procent, maar voor kleine absolute aantallen). Ook aan de andere zijde van Brussel zit de stijging soms in plaatsen die niet meteen bekendstaan om hun instroom uit Brussel: gemeenten als Sint-Truiden, Tongeren of Landen kennen evengoed een sterke procentuele groei van het aantal ex-Brusselaars, tussen 44 en 97 procent.

Verhuizen voor de kinderen

“Verhuizen was vooral een keuze voor de kinderen”, legt de Afrikaanse Alice (36) uit. Ze staat te wachten aan het station van Landen. De moeder van twee tieners verhuisde van Brussel naar het naburige Tienen, nog zo’n stad waar Brusselaars steeds meer thuis zijn. “Ik ben ervan overtuigd dat de scholen beter zijn dan in Brussel en de omgeving is gewoon rustiger en positiever. Al was het de eerste jaren wel hard voor de kinderen, plots in het Nederlands naar school gaan.”

Ook voor de 53-jarige Alain (“zoals Alain Delon”) uit Kameroen speelden de scholen voor zijn drie kinderen een belangrijke rol. De vakbondsafgevaardigde bij Colruyt verhuisde drie jaar geleden van Tervuren naar Landen. “Hier konden we een eigen huis kopen en ik had al veel vrienden in de buurt.”

Dat steeds meer Brusselaars de weg vinden naar Landen, ontging burgemeester Didier Reynaerts (Open Landen) niet. “Vooral de Congolese gemeenschap is daarbij erg zichtbaar in het straatbeeld. Die mensen zoeken een betaalbare woning met een goede aansluiting met Brussel en dat vond je hier de voorbije jaren, net als in gemeenten aan de andere kant van de taalgrens zoals Lincent en Hélécine trouwens. En ook het groen trekt aan, onze slogan is niet voor niets ‘Landen, stad van het platteland’.”

Tegelijk veroorzaakt de trend uitdagingen, merkt de burgervader. “Onze scholen zien plots klassen waar een meerderheid van de kinderen geen Nederlands spreekt thuis, dat is aanpassen. De appartementenmarkt raakt verzadigd, waardoor 70-plussers die van hun huis naar een appartement willen verhuizen zich genoopt zien naar Sint-Truiden uit te wijken. En door die directe treinverbinding blijft het sociale leven van veel nieuwe Landenaars zich in Brussel afspelen. De integratie-appetijt is niet altijd zo groot.”

Dat Brusselaars die de stad verlaten steeds verder trekken, verwondert demograaf Jean-Michel Decroly (ULB) niet. “Zeker in Wallonië zit je met een soort blokkage op de woonmarkt, dat merk je aan die dalende cijfers ten zuiden van Brussel. Enerzijds is de woningproductie er niet zo groot als de vraag, een fenomeen dat in Wallonië te maken heeft met het beleid om zo weinig mogelijk te verharden. Anderzijds wordt een groot aantal huizen zwaar onderbenut, omdat oudere mensen tot op hoge leeftijd in een huis blijven dat voor een heel gezin gebouwd is. Dus gaan vertrekkers verder kijken, waar er wel nog plaats is.”

Zottegemse rust en Brusselse feestjes

Een van die steden die zo’n sterke groei optekenen is Zottegem, helemaal aan de andere kant van Brussel. De ‘poort van de Vlaamse Ardennen’ ontving vooral de voorbije vijf jaar meer hoofdstadbewoners, merkt burgemeester en geboren Zottegemnaar Evelien De Both (N-VA). “Vroeger had je hier letterlijk vijf mensen van buitenlandse afkomst, die ik allemaal min of meer kende. Die tijd ligt achter ons. Vooral de Congolese gemeenschap vindt de weg naar Zottegem. De treinverbindingen – in 34 minuten sta je in Brussel-Zuid – en de relatief goedkope woningen in het centrum spelen daarin mee. Ook het feit dat de gemeenschap al aanwezig is, trekt op zijn beurt nieuwe mensen aan die hier iemand kennen.”

“Voor veel mensen van Zottegem is die plotse groei best wel een schok”, merkt De Both. En de uitdagingen uit Landen, die gelden net zo goed voor Zottegem. Druk op de scholen, de moeilijkheid om nieuwe inwoners te betrekken bij het lokale leven, het zijn kwesties die even actueel zijn.

“Vooral in de residentiële woonparken in het groen zien we veel nieuwkomers, ook uit Brussel”

Kris Leaerts

Burgemeester Kampenhout

Diezelfde scholen zijn tegelijk de plek waar de nieuwe Zottegemnaars wortel kunnen schieten op een manier die voor hun ouders veel moeilijker is. Dat is te merken bij een groep meisjes met Afrikaanse roots voor het station. De 15- tot 17-jarigen navigeren even vlot tussen het Frans en het Nederlands als ze dat doen tussen Zottegem en Brussel. “Het is hier rustiger, voor onze opleiding is het beter denk ik”, zegt Précieuse (17). “Tegelijk heb ik nog veel vrienden in Brussel en zijn de feestjes er ook beter.”

De Zottegemse rust was ook wat de Afrikaanse Arielle (36) naar de streek bracht. Ze loopt door de stationstunnel, waar ze met een stuk ingepakte taart in de hand – “Mijn collega was jarig en er was over” – naar het perron stapt. Arielle werkt in Zottegem, maar woont in Geraardsbergen, nog zo’n snel verbrusselende stad vlakbij. “Ik huur nu een tweekamerappartement voor 750 euro, dat vind ik in Brussel niet. Bovendien knalt het daar te veel, ça pète là-bas.”

Een villa in Kampenhout

De trek naar onder meer Zottegem en Landen past in een breder patroon. “Als je wat uitzoomt, kun je Brussel als een stofzuiger zien voor migratie uit het binnen- en vooral buitenland”, zegt demograaf Patrick Deboosere (VUB). “Vanuit datzelfde Brussel vertrekken mensen vervolgens weer, op zoek naar betaalbare woonruimte.” De directe rand is wat duurder en trekt daardoor eerder de middenklasse aan, waardoor vertrekkers steeds verder kijken, ziet de demograaf. “Wie naar Tienen, Diest of Charleroi trekt, doet dat meer uit noodzaak dan omdat ze absoluut daar willen wonen. Hetzelfde geldt voor de Denderstreek. En doordat de woningmarkt de voorbije vijf jaar moeite had om te volgen, trekken mensen steeds verder.”

De twee regio’s die BRUZZ bezocht trekken veel Brusselaars met een beperkt inkomen aan. Maar de kaart met gemeenten waar de Brusselse instroom snel groeit, toont ook plekken waar dat anders is. Een stuk dichter bij de hoofdstad zijn de buurgemeenten Kampenhout, Haacht en Herent zo’n recente magneet voor Brusselse vertrekkers die wél bemiddeld zijn, met groeipercentages tussen 65 en 99 procent.

“Vooral in de residentiële woonparken in het groen zien we veel nieuwkomers, ook uit Brussel”, merkt de Kampenhoutse burgemeester Kris Leaerts (Team Burgemeester). “Het zijn eerder mensen met een internationaal profiel, genre expats of ook wel mensen uit de Turkse gemeenschap. Ze zijn vaak bemiddeld en hoogopgeleid of hebben een eigen zaak in Brussel of de regio. Aangezien we geen station hebben, heeft elk gezin minstens één eigen auto, vaak niet

van de minste. Het zijn mensen die in Kampenhout best wel wat uitgeven en investeren, maar in het lokale verenigingsleven zie je ze amper.”

Terug naar Landen, waar Matilda en Jozef het ondertussen best naar hun zin hebben. “De rommelige kant van Brussel zal ik wel wat missen”, vertelt Jozef, “maar daar staat veel tegenover. Hier kan ik nog een en ander planten, de plekken waar je dat in Brussel kunt, verdwijnen snel. En dan de lucht, ruik eens hoe fris die is.”