Pęknięte społeczeństwo. Po raz pierwszy po tragedii Polacy się nie jednoczą

Wydarzenia, które w przeszłości prowadziły do narodowej solidarności i wspólnotowego przeżywania żałoby, dziś stają się iskrą zapalną w politycznym konflikcie. Tragiczny zamach w Krakowie okazał się pierwszą tak dużą katastrofą w najnowszej historii Polski, która zamiast zbliżyć obywateli, głęboko ich podzieliła. „Postrzegam to jako bardzo niebezpieczny sygnał pokazujący, że świat, który znamy, odchodzi w zapomnienie” – zaznaczyła medioznawczyni prof. Katarzyna Bąkowicz z SWPS.

Miejsce zatrzymania sprawcy ataku (fot. PAP/Art Service) /PAP/EPA

Zamiast narodowej żałoby i wspólnego przeżywania tragedii, zamach w Krakowie niemal natychmiast stał się przedmiotem politycznych sporów. Medioznawcy alarmują, że to niepokojący sygnał dla polskiego społeczeństwa. 

Polacy zawsze w obliczu tragedii się jednoczyli. Jednoczyli się, na dłużej lub krócej, po śmierci papieża czy po katastrofie smoleńskiej, a także innych katastrofach. Jednak tym razem to nie nastąpiło, natychmiast się podzieliliśmy. Postrzegam to jako bardzo niebezpieczny sygnał pokazujący, że świat, który znamy, odchodzi w zapomnienie – powiedziała w rozmowie z Polską Agencją Prasową dr hab. Katarzyna Bąkowicz z SWPS.

Szybkie wyjaśnienia i medialna dezinformacja

Jak podkreśliła, w obliczu dramatycznych wydarzeń ludzie mają naturalną potrzebę szybkiego wyjaśnienia i zrozumienia sytuacji. Kiedy dzieje się rzecz odbiegająca od norm społecznych, bardzo szybko potrzebujemy ją sobie wytłumaczyć. Stąd jest chęć dzielenia się nawet niesprawdzonymi informacjami, przesyłania sobie filmów czy zdjęć – wyjaśniła prof. Bąkowicz, która naukowo zajmuje się też badaniem dezinformacji.

W sieci natychmiast pojawiły się liczne zdjęcia i nagrania z miejsca tragedii, a także fake newsy i zmanipulowane grafiki. Jedna z nich, wygenerowana przez sztuczną inteligencję, przedstawiała szefa MSWiA Marcina Kierwińskiego rzekomo ściskającego dłoń zamachowca. Fałszywy obraz był szeroko rozpowszechniany, w tym przez dziennikarza TV Republika. Sprawa trafiła już do prokuratury.

Media i polityka – coraz mniej granic

Według ekspertki, coraz trudniej oddzielić przekaz medialny od politycznych interesów. Jak podkreśliła Bąkowicz, na sposób reagowania na tragedię wpływa również kalendarz polityczny, w tym zbliżające się wybory parlamentarne, które mogą zmienić układ sił na polskiej scenie politycznej. Jej zdaniem politycy wykorzystują takie wydarzenia do własnych celów, nie zważając na moralne granice. Im bardziej jest coś emocjonujące, tym łatwiej dopisać tego politykę – podkreśliła.

Jej zdaniem, o ile nie dziwi liczba zdjęć i filmów publikowanych w internecie po zamachu w Krakowie, o tyle oburzenie powinno budzić zachowanie niektórych mediów, w tym TV Republika. Media przestały już nawet udawać, że nie są polityczne. Kiedyś stwierdzenie o upolitycznieniu mediów było odbierane jako obraźliwe. W tej chwili ono nie robi już na nikim wrażenia – zwróciła uwagę ekspertka.

Normalizacja przemocy

Dr Krzysztof Grzegorzewski z Uniwersytetu Łódzkiego wskazuje na zjawisko tzw. paralelizmu politycznego mediów. 

Paralelizm polityczny można zdefiniować zdaniem: powiedz, jaką telewizję oglądasz, a powiem ci, jak będziesz głosował – powiedział medioznawca. Jego zdaniem, media informacyjne coraz częściej ustępują miejsca mediom tożsamościowym, które wzmacniają polaryzację społeczną nawet w relacjonowaniu wydarzeń pozornie odległych od polityki.

Współczesne media społecznościowe, określane przez Grzegorzewskiego mianem „platform algorytmicznych”, dodatkowo pogłębiają podziały. Ich celem jest jak najdłuższe przyciąganie uwagi użytkowników, co sprzyja wzbudzaniu emocji i tworzeniu zamkniętych baniek informacyjnych. To z kolei prowadzi do normalizacji przemocy i obojętności na dramaty innych.

Takie polityzowanie i ekstremizowanie wszystkiego doprowadziło do normalizacji przemocy. Stajemy się coraz mniej wrażliwi, stąd też ten brak jedności. Skoro wszystko staje się kartą przetargową w polityce – podkreśliła prof. Bąkowicz.

Zdaniem ekspertów, wydarzenia w Krakowie powinny stać się impulsem do poważnej dyskusji o uregulowaniu przestrzeni informacyjnej i odpowiedzialności mediów. Jednak, jak zaznacza prof. Bąkowicz, wymagałoby to odwagi politycznej, której obecnie brakuje.