Censuur of broodnodige bescherming? Australisch hof toetst verbod sociale media

Meike Wijerscorrespondent Australië en Nieuw-Zeeland

Het Australische socialemediaverbod voor kinderen tot 16 jaar is "censuur", "slecht doordacht" en een "ernstige inperking van het politieke debat". Hoewel het een jaar na de invoering inmiddels bekende kritiek is, worden deze argumenten nu voor het eerst bij de hoogste Australische rechtbank van het land voorgelegd.

De Australische regering wordt aangeklaagd door het socialemediaplatform Reddit en de lokale belangengroep Digital Freedom Project, die willen dat het verbod ongrondwettig wordt verklaard.

Het Australische baanbrekende verbod werd in december vorig jaar ingevoerd. Het geldt voor Reddit, Facebook, Instagram, Kick, Snapchat, Threads, TikTok, X, YouTube en Twitch. Australië was het eerste land ter wereld dat de socialemediabedrijven op deze manier aan banden legde. Sindsdien hebben steeds meer landen een minimumleeftijd ingevoerd voor het gebruik van de machtige platforms.

Maar al sinds de invoering is er discussie of de wet niet in strijd is met de Australische grondwet. Volgens de aanklagers in deze zaak is de wet in strijd met de vrijheid van politieke meningsuiting.

"Als ik twintig of dertig jaar geleden geboren was, zou het geen probleem zijn om zonder sociale media te leven", zegt de 15-jarige Noah Jones. "Maar nu is sociale media ons moderne dorpsplein. Hier wordt informatie gedeeld, iedereen gebruikt het. Wie er niet op zit, wordt benadeeld", stelt hij in het het Australische televisieprogramma '60 Minutes'(opent in nieuw venster). Hij was een van de eisers namens het Digital Freedom Project, maar trok zich terug vanwege de zorg persoonlijk aansprakelijk gesteld te worden als ze de zaak zouden verliezen.

Hooggerechtshof

Afgelopen twee dagen hebben zeven rechters van het Australische Hooggerechtshof zich over de zaak gebogen. Het kan maanden duren voordat er een uitspraak is, tot die tijd blijft het verbod van kracht.

Tijdens de rechtszaak wezend de advocaten van Reddit erop dat zelfs de baas van de Australische internetwaakhond, Julie Inman Grant, in 2021 zei dat een verbod een "bot instrument" was. Daar ging de advocaat van de Australische regering Stephen Lloyd fel op in. "Dit is juist de meest directe manier om de verslavende functies aan te pakken die leiden tot schade voor jongeren onder de 16 jaar", zei hij tijdens de hoorzitting.

Het verbod richt zich op de specifieke ontwerpkenmerken die gebruikers verslaafd maken aan sociale media, zoals het 'oneindig scrollen', 'likes' en het gepersonaliseerde algoritme dat gebruikers zo lang mogelijk probeert vast te houden. Het levert volgens de regering een "reëel risico" op onder meer slaap- en concentratieproblemen, depressie, angstgevoelens en suïcidale gedachten op.

De Australische communicatieminister Anika Wells toonde zich buiten de rechtbank strijdbaar. "We zijn hier om een fundamenteel beginsel van de Australische democratie te verdedigen: het recht van iedere Australiër - en in het bijzonder van ieder Australisch kind - om beschermd te worden", zei ze na afloop van de hoorzitting in Canberra. "We zullen ons verdedigen tegen een aanhoudende ideologische aanval."

'Digitale zorgplicht'

De zaak wordt behandeld terwijl er in het parlement wordt gedebatteerd over een nieuwe wet die de socialemediabedrijven nog verder aan banden moet leggen. Over de wet voor een 'digitale zorgplicht' wordt binnenkort gestemd. De regering wil weer een wereldwijde voortrekkersrol op zich nemen door de gepersonaliseerde algoritmes aan banden te leggen. Gebruikers moeten de mogelijkheid krijgen om deze uit te zetten. Ook worden socialemediabedrijven verplicht om schadelijke content te verwijderen en kinderen te beschermen tegen cyberpesten, het verheerlijken van eetstoornissen en geweld.

Kritiek op de vergaande maatregelen van de Australische regering is er niet alleen vanwege de mogelijke inperking van de vrijheid van meningsuiting. Ook is het de vraag of deze wetten überhaupt hun doel bereiken. Bijna een jaar na de invoering van het verbod is er voor Australische kinderen maar weinig veranderd. Volgens onderzoek zit ruim 85 procent van de jongeren jonger dan zestien jaar nog altijd op sociale media.

Hoewel sinds het ingaan van het verbod ruim vijf miljoen accounts verwijderd of beperkt zijn, is het duidelijk dat getroffen gebruikers zonder veel moeite een nieuw account kunnen aanmaken. Het liegen over de leeftijd is meestal voldoende om door de gezichtsscans en checks heen te komen.

Onlangs verhoogde de regering daarom de maximale boete van 45 miljoen Australische dollar naar 99 miljoen Australische dollar, omgerekend zo'n 60 miljoen euro. Ook mag de internetwaakhond, de zogeheten eSafety Commissioner, de techbedrijven dwingen om bewijs te leveren van maatregelen die ze hebben genomen om te voorkomen dat tieners onder de 16 jaar een account aanmaken. Boetes zijn nog niet uitgedeeld.