Experts raden invoering dertienwekenecho zwangerschap af: uitslag vaak onjuist

De Gezondheidsraad adviseert het kabinet om de dertienwekenecho voor zwangere vrouwen niet structureel in te voeren. Zeker niet in de huidige vorm, want uitslagen kloppen vaak niet. De echo moet ernstige afwijkingen opsporen bij de baby, waarna de zwangerschap eventueel kan worden beëindigd.

Tot vijf jaar geleden vond de eerste screeningsecho pas rond twintig weken zwangerschap plaats. Als er dan een ernstige aandoening werd ontdekt waardoor de baby na de geboorte amper kwaliteit van leven zou hebben of het zelfs niet zou overleven, moesten ouders binnen een paar weken besluiten of ze de zwangerschap wilden voldragen of niet. Abortus kan in Nederland namelijk maar tot 24 weken zwangerschap.

Daarom kunnen vrouwen sinds 2021 ook een dertienwekenecho krijgen. Dat aanbod is in eerste instantie tijdelijk, zodat onderzocht kon worden of het goed werkt.

"Als je pas na twintig weken zwangerschap bepaalde afwijkingen ontdekt, heb je nog maar weinig tijd om goed onderzoek te doen, de zwangerschap eventueel af te breken of je voor te bereiden op de komst van het kindje", zegt vicevoorzitter Selma Tromp van de Gezondheidsraad. "Bij dertien weken heb je daar veel meer tijd en rust voor."

Maar ondanks die tijdswinst is de dertienwekenecho niet zaligmakend, concludeert de Gezondheidsraad op basis van onderzoek naar het eerste jaar waarin vrouwen de echo aangeboden kregen. Het gaat dan om de periode 2021-2022, nieuwere cijfers zijn er nog niet.

Meer afwijkingen gemist dan gezien

Vaak klopten de uitslagen niet, bleek toen wetenschappers al die echo's beeld voor beeld analyseerden. Er waren relatief veel afwijkingen over het hoofd gezien. Op de bijna 130.000 echo's werd 531 keer een ernstige afwijking gezien. Precies waar de echo voor bedoeld is dus. Maar veel vaker werd zo'n afwijking over het hoofd gezien: in totaal 1.164 keer.

Soms kon het niet anders, want 7,5 procent van alle echo's bleek incompleet. "Zo'n foetus is tijdens de echo een centimeter of 7. Dan is het best lastig om alles al te zien", legt Tromp uit. De echo werd in zo'n geval niet opnieuw gedaan of beoordeeld. Vrouwen moesten voor duidelijkheid wachten tot de twintigwekenecho, met in de tussentijd alle onzekerheid van dien.

Bij 150 van die 1.164 gemiste afwijkingen bleek achteraf dat de echoscopist de afwijking best al tijdens de dertienwekenecho had kunnen zien. In dat geval lag het dus niet aan de grootte van de foetus. De echo was dan simpelweg niet goed geanalyseerd.

Het omgekeerde gebeurde ook, namelijk dat zwangere vrouwen na een zorgwekkende echo werden doorverwezen naar het ziekenhuis, waar vervolgens niets aan de hand bleek. 60 procent van alle verwijzingen bleek uiteindelijk onterecht, een meerderheid dus.

Onterecht ongerust

Tromp: "Die mensen hadden te horen gekregen dat er mogelijk iets aan de hand was met hun kindje en dat er vervolgonderzoek nodig was. Daarbij bleek dan dat er toch niets mis was, maar in de tussentijd hebben die mensen wel in spanning gezeten en zich ongerust gemaakt."

"Op basis van de onderzoeksresultaten concludeert de Gezondheidsraad dan ook dat de voordelen niet opwegen tegen de nadelen." Daarbij keek de raad alleen naar de verhouding tussen terechte uitslagen en onjuiste uitslagen. Zaken als de kosten van al die dertienwekenecho's zijn niet meegewogen in dit advies.

Toch is de dertienwekenecho nog niet definitief van tafel. Zo is het oordeel van de Gezondheidsraad slechts een advies aan het kabinet. De minister van Volksgezondheid kan nog steeds anders beslissen, al ligt dat zeker in dit geval niet voor de hand. Maar belangrijker is dat bovenstaande resultaten relatief oud en mogelijk alweer achterhaald zijn. Het gaat immers om echo's uit 2021 en 2022.

Nu meer ervaring en de NIPT

"Echoscopisten hebben inmiddels meer ervaring, waardoor er nu mogelijk minder foutieve uitslagen zijn", legt Tromp uit. Bovendien is in 2023 de zogeheten NIPT-test structureel ingevoerd. Die bloedtest onderzoekt vanaf tien weken zwangerschap of de baby een verhoogde kans heeft op chromosomale afwijkingen, zoals het syndroom van Down. Bij een afwijkende NIPT-uitslag hoeft geen dertienwekenecho meer te worden gedaan. "Het is niet duidelijk wat deze ontwikkelingen betekenen", zegt de raad.

Als dat wel ooit inzichtelijk wordt en de minister vraagt opnieuw advies, dan zou het kunnen dat de Gezondheidsraad met een ander oordeel komt. Ook zou de beroepsgroep andere richtlijnen voor de echo kunnen invoeren om fouten te voorkomen. Bijvoorbeeld wat de echo in beeld moet brengen en welke metingen tot een doorverwijzing moeten leiden. Mogelijk verandert de Gezondheidsraad dan nog van mening.

Kim schrijft over de grote ontwikkelingen in de gezondheidszorg en het onderwijs in Nederland. Mail je tips of vragen.