Opwarming Noordzee zet zeeleven op zijn kop: 'Beangstigend en onomkeerbaar'

De opwarming van de Noordzee zal onomkeerbare gevolgen hebben voor dieren. Ieder organisme - van plankton tot walvis - krijgt daarmee te maken. En wij als mensen uiteindelijk ook, waarschuwen deskundigen.

Sinds het begin van de metingen was de Noordzee niet zo warm als deze week. De zee kreeg deze zomer te maken met zeker drie mariene hittegolven, waarvan de laatste inmiddels al tachtig dagen duurt. De opwarming van ons zeewater heeft grote gevolgen, zeggen deskundigen tegen NU.nl.

"Allereerst zijn er de gevolgen voor het water zelf", zegt ecoloog Katja Philippart van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ). "Warmer water kan minder zuurstof vasthouden. Schelpdieren en vissen hebben daar last van."

Daarnaast heeft de droogte op het land ook invloed op het zeewater. Door steeds extremere hitte tijdens de zomer drogen rivieren op, waardoor minder zoet water naar de zee wordt gevoerd. Daardoor wordt het zeewater aan de kust zouter, waardoor bepaalde diersoorten verder onder druk komen te staan.

"Dat betekent ook dat er minder voedingsstoffen vanuit rivieren in de zee terechtkomen", zegt Philippart. "Die zorgen ervoor dat onze kustzeeën zo rijk zijn." Die voedingsstoffen zijn belangrijk voor de vorming van algen in het kustwater, die weer als voedsel dienen voor kleine zeediertjes, die weer gegeten worden door grotere vissen. Hierdoor wordt een heel ecosysteem beïnvloed. Philippart noemt die optelsom van verschillende factoren een "beangstigende" ontwikkeling.

Op de Wadden ziet het na hittegolf vaak wit van de dode kokkels

Dat heeft gevolgen voor verschillende diersoorten, zoals de kokkel. Dat schelpdiertje leeft in het Waddengebied en probeert de warmte te ontvluchten door dieper de wadbodem in te kruipen. Maar door extra beweging vermageren ze aanzienlijk, waarmee ze een minder voedzame prooi zijn voor hun jagers, zegt Philippart. Bovendien overleven veel kokkels de hitte tegenwoordig niet eens meer: sinds 2018 ziet het in de zomer op de Wadden steeds vaker wit van de dode kokkels.

De verandering van het zeeleven heeft ook onomkeerbare gevolgen voor de mens, zegt directeur Frank Zanderink van stichting Rugvis. Warmer zeewater zet uit en neemt meer ruimte in, waardoor de zeespiegel stijgt. Opwarming versnelt bovendien de smelting van zee-ijs, waardoor de zeespiegel nóg sneller stijgt. Philippart: "Het is maar de vraag in hoeverre je je daartegen kunt beschermen. Je kunt de dijken niet eindeloos blijven verhogen."

Warmer zeewater zet bovendien onze voedselvoorziening onder druk. Een warmere zee met minder minder zuurstof en minder toevoer van zoet water door rivieren leidt tot minder rijk kustwater, zegt Philippart. Voedselketens komen onder druk te staan, wat ook gevolgen kan hebben voor de visserij. In de grafiek hieronder zie je hoe de temperatuur van de Noordzee steeds verder is opgelopen.

Plankton als fundament van voedselketen en zuurstofvoorziening

Een van de minst bekende bewoners van de Noordzee wordt misschien wel het hardst geraakt. Het fytoplankton heeft het erg moeilijk door het warme zeewater, zegt Zanderink. Dat is een microscopisch klein plantje dat voorkomt in de zee en verantwoordelijk is voor ongeveer de helft van onze zuurstofvoorziening. Fytoplankton zet CO2 uit het zeewater namelijk om in zuurstof. "Fytoplankton zorgt letterlijk voor de lucht die we inademen", zegt Zanderink.

Daarnaast is fytoplankton het startpunt van de mariene voedselketen. De miniplantjes worden gegeten door zoöplankton, piepkleine kreeftjes, vislarven en andere zeedieren die zich voeden met fytoplankton. Die diertjes zijn weer voedsel voor kleine visjes, die weer door grotere vissen worden gegeten. "Fytoplankton is de basis van dit voedselsysteem, tot aan roof- en walvissen."

Zonder fytoplankton stort dat hele systeem in. Het miniplantje zal mogelijk nog wel kunnen overleven in koudere wateren in het noorden, maar het is volgens Zanderink maar de vraag of dat de rest kan compenseren.

Aziatische oorkwal vestigde zich door warmer zeewater

De veranderende zeetemperatuur zorgt er niet alleen voor dat diersoorten verdwijnen, maar ook dat er nieuwe dieren bij komen. Dat komt volgens Zanderink voor een belangrijk deel door de internationale scheepvaart. "Lege tankers nemen vaak ballastwater mee om het schip stabiel te houden", zegt hij. "Dan pompen ze water naar binnen zodat het schip zwaarder wordt. Bij aankomst wordt het water weer geloosd."

In dat water komen allerlei dieren mee. Als een schip vanuit een haven met warmer water vertrekt en in bijvoorbeeld Rotterdam het water loost, komen er exotische dieren vanuit de andere kant van de wereld in onze wateren terecht.

Een voorbeeld is de Aziatische oorkwal, die normaal gesproken alleen in de Japanse kustgebieden voorkomt. Met het blote oog zijn de verschillen met de inheemse oorkwal niet goed te zien, maar een steek van de Aziatische variant kan flinke pijn veroorzaken bij mensen. Vroeger overleefden zulke exotische dieren niet in het koude Europese zeewater, maar door de opwarming van de zeewater is het dier nu gevestigd in de Zeeuwse kustgebieden.

Dat geldt ook voor de grijze walvis. Honderden jaren geleden raakte dat dier uitgestorven in de Atlantische Oceaan vanwege de intensieve walvisjacht door Amerikanen en Europeanen. Eeuwenlang kwam de grijze walvis alleen nog voor in de Stille Oceaan. Maar doordat het ijs in het poolgebied bij Canada smelt, is er een nieuwe zeeroute voor de walvissen naar de Atlantische Oceaan ontstaan. "Inmiddels zijn er alweer een stuk of tien in die oceaan waargenomen", zegt Zanderink.

Zeedieren zullen gevolgen ondervinden

Dát de dieren in onze zeeën gevolgen gaan voelen, is zeker. "Dieren die kouder water nodig hebben, zullen proberen weg te trekken naar koudere zeeën", zegt Zanderink. "Maar planten- en dierensoorten die dat niet kunnen, zullen sterven." De vraag is vooral welke dieren de gevolgen het zwaarst gaan voelen. "Dat weet je vaak pas achteraf."

Die onvoorspelbaarheid is misschien wel de grootste dreiging voor het zeeleven, valt Philippart hem bij. "Je weet niet hoe ecosystemen veranderen en hoe we ons daarop moeten voorbereiden. We krijgen een nieuwe wereld die we niet eerder hebben gezien."

Om een vraag te kunnen stellen dien je in te loggen. Log in of maak binnen 1 minuut jouw gratis account aan.