Powstanie węgierskie 1956. Jak armia sowiecka zdobyła Budapeszt

• Powstanie węgierskie 1956 r., zryw narodu przeciwko sowieckiej dominacji, trwało od 23 października do 10 listopada 1956 r.
• 4 listopada rozpoczęła się rosyjska interwencja.
• W operacji przeciwko powstaniu uczestniczyło łącznie 17 sowieckich dywizji, czyli blisko 60 tys. żołnierzy.

W powojennych Węgrzech panował okrutny reżim stalinowski i panowały represje. To kara, jaką Związek Radziecki wymierza krajowi, który podczas II wojny światowej był sojusznikiem nazistowskich Niemiec i należał do państw Osi.

Węgierski naród czuje tę wielką presję. Panuje terror, wszechobecna jest tajna policja. A jednocześnie państwo przeżywa kryzys gospodarczy. Ludzie żyją w nędzy w warunkach gospodarki podporządkowanej ZSRR. Na wsiach rolnicze gospodarstwa poddawane są przymusowej kolektywizacji.

Lata rosyjskiego ucisku robią swoje. Na dodatek do Budapesztu docierają wieści z Polski. W czerwcu 1956 r. na ulice Poznania wychodzą robotnicy z Zakładów im. Józefa Stalina (dawniej i później Zakłady Cegielskiego). Powodem są zapowiedzi obniżki i tak niskich płac. Do robotników dołączają studenci i tłum mieszkańców. Hasła ekonomiczne szybko przekształciły się w żądania polityczne i wolnościowe ("Chcemy chleba", "Precz z bolszewizmem", "Chcemy wolnej Polski").

Władze PRL użyły przeciwko protestującym regularnego wojska. Do Poznania wprowadzono ponad 10 tysięcy żołnierzy, na szczęście tylko polskich, oraz ok. 350–400 czołgów i transporterów opancerzonych.

Jak opisuje portal przystanekhistoria.pl, już na drugi dzień na Węgry płynie rosyjska nawała. Dochodzi do zwarcia. Powstańcy, wyposażeni w armaty przeciwpancerne i przeciwlotnicze przystosowane do zwalczania czołgów, stosowali taktykę walk ulicznych. W powszechnym użyciu były butelki z benzyną.

28 października w przemówieniu radiowym nowy premier Imre Nagy, reformatorski komunistyczny polityk, który popiera ruch ludowy, nazwał powstanie narodowym zrywem, a następnie zażądał wycofania wojsk sowieckich do ich baz. Jednostki sowieckie wycofano z Budapesztu, ale zajęły one pozycje w odległości 15–20 km od miasta.

W tym czasie w stolicy powstał Rewolucyjny Komitet Obrony, rozpoczęto formowanie oddziałów Gwardii Narodowej mających wspomóc regularną armię. Pod naciskiem społecznym rząd Węgier wysłał prośbę o pomoc do ONZ i ogłosił neutralność i wystąpienie z Układu Warszawskiego.

Operacja "Wicher" i upadek powstania

Sowieckie dywizje wracają do Budapesztu i szybko zajmują mosty, gmachy rządowe oraz lotnisko. Do 8 listopada stłumiono opór w Budzie, a 10 listopada zakończyły się walki na wyspie Czepel.

Ostatnie punkty oporu w stolicy zlikwidowano 11 listopada. Węgierskie straty oszacowano na ponad 2,5 tys. zabitych i 20 tys. rannych. Około 200 tys. osób wyemigrowało, a po zakończeniu powstania zatrzymano ok. 5 tys. ludzi.