Od powodzi po pożary lasów. Europa chce być gotowa wcześniej. Co się zmienia?

• Europejski System Ostrzegania Przed Powodziami EFAS dostarcza dane o ryzyku wystąpienia powodzi nawet z dziesięciodniowym wyprzedzeniem
• Przed sezonem pożarowym 2026 r. UE rozmieściła prewencyjnie 777 strażaków z 14 państw w szczególnie zagrożonych regionach
• Unijny Mechanizm Ochrony Ludności umożliwia współpracę 37 państw. Od jego powstania uruchamiano go już ponad 900 razy
• Na finansowanie mechanizmu w budżecie UE na lata 2021–2027 przeznaczono 3,6 mld euro

Powódź, która we wrześniu 2024 r. nawiedziła południowo-zachodnią Polskę, pokazała, jak szybko żywioł potrafi zmienić codzienność całych miejscowości. Według danych przytoczonych przez Komisję Europejską skutki katastrofy dotknęły ponad 238 tys. osób, a blisko 4,5 tys. mieszkańców trzeba było ewakuować. Zalanych zostało ponad 10,5 tys. budynków mieszkalnych. Za tymi liczbami kryją się też rodziny zmuszone do opuszczenia domów i wielomiesięczne wysiłki związane z odbudową.

Podobne doświadczenia mają inne europejskie państwa, a kluczowa staje się możliwość wcześniejszego rozpoznania sytuacji. Pozwala to odpowiednio przygotować sprzęt i zaplanować wsparcie dla regionów, które mogą znaleźć się w najtrudniejszym położeniu. Ten sposób myślenia znajduje odzwierciedlenie w europejskim systemie ochrony ludności. Unia wzmacnia współpracę między państwami, koordynując i inwestując w rozwiązania pozwalające wyprzedzać rozwój wydarzeń.

Właśnie ten mniej widoczny wymiar europejskiej współpracy przybliża kampania Komisji Europejskiej "Jedność w działaniu", prowadzona jesienią 2026 r. w siedmiu państwach, w tym w Polsce. Jej bohaterami są specjaliści ochrony ludności, którzy pokazują, jak wyglądają przygotowania do sytuacji kryzysowych i dlaczego wspólne działania służb zaczynają się na długo przed ogłoszeniem alarmu.

Wczesne ostrzeganie

Jednym z najważniejszych narzędzi wykorzystywanych w Europie do przewidywania zagrożenia powodziowego i ograniczania jego skutków jest EFAS, czyli Europejski System Ostrzegania Przed Powodziami. Dostarcza on informacji o możliwości wystąpienia wezbrań rzek nawet z dziesięciodniowym wyprzedzeniem. System korzysta z danych meteorologicznych oraz obserwacji hydrologicznych, na podstawie których tworzone są prognozy zagrożenia powodziowego. Pozwala to wskazywać obszary wymagające szczególnej uwagi, a informacje przekazywane są instytucjom odpowiedzialnym za reagowanie kryzysowe.

Wykorzystanie EFAS dobrze ilustrują wydarzenia sprzed dwóch lat. Jak informował Copernicus Emergency Management Service, system już 9 września wskazywał możliwość wystąpienia poważnych powodzi w Europie Środkowej, również w Polsce. Do 13 września do odpowiednich instytucji w regionie skierowano ponad 100 powiadomień dotyczących zagrożenia powodziowego.

Wczesne ostrzeganie daje możliwość przygotowania działań ochronnych. Władze mogą wcześniej ocenić, które obszary wymagają szczególnej uwagi i gdzie potrzebne będzie dodatkowe wsparcie. Czas uzyskany dzięki prognozom pomaga również służbom planować rozmieszczenie zasobów.

Europejskie przygotowania wspierają ponadto dane satelitarne. W ramach usługi zarządzania kryzysowego programu Copernicus powstają mapy, które pomagają określać zasięg zagrożenia i śledzić jego rozwój. Takie informacje są wykorzystywane również podczas działań ratunkowych, gdy potrzebna jest szybka ocena sytuacji na rozległym terenie.

Ważną rolę odgrywa tutaj Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego (ERCC), działające w Brukseli przez całą dobę. Centrum korzysta z dostępnych informacji o zagrożeniach i wspiera organizowanie pomocy między państwami. Połączenie danych prognostycznych z informacjami napływającymi z terenu pozwala lepiej oceniać potrzeby i odpowiednio kierować dostępne zasoby.

Jak Europa przygotowuje się na powodzie i pożary? System ochrony ludności UE

Departament Ochrony Ludności Unii Europejskiej

Strażacy są w gotowości

Wcześniejsze przygotowania pomagają też w regionach Europy, które regularnie zmagają się z pożarami lasów. Wysokie temperatury i długotrwałe okresy suszy sprzyjają rozprzestrzenianiu się ognia, a duże pożary mogą wymagać wsparcia z zagranicy.

Dlatego przed tegorocznym sezonem pożarowym Unia Europejska przygotowała szeroko zakrojone działania. W szczególnie zagrożonych regionach rozmieszczono prewencyjnie 777 strażaków z 14 państw europejskich. Dodatkowe zespoły skierowano do krajów południowej Europy, w tym Grecji i Portugalii. Dzięki temu ratownicy znajdowali się bliżej miejsc, w których prawdopodobieństwo wystąpienia dużych pożarów było największe.

Przygotowania objęły również sprzęt. Na sezon 2026 r. Komisja Europejska zapewniła gotowość floty obejmującej 23 samoloty gaśnicze w tym pięć śmigłowców, które mogły wspierać państwa potrzebujące dodatkowej pomocy. Część tych możliwości zapewnia wspólna europejska rezerwa rescEU.

W przypadku dużych pożarów znaczenie ma dostępność odpowiedniego sprzętu i możliwość jego szybkiego skierowania do zagrożonego regionu. Gdy krajowe służby mierzą się jednocześnie z kilkoma rozległymi pożarami, dodatkowe jednostki mogą pomóc w utrzymaniu ciągłości prowadzonych akcji. A wcześniejsze rozmieszczanie ratowników dobrze pokazuje kierunek zmian w europejskim podejściu. Państwa przygotowują się na najbardziej wymagające okresy, wykorzystując informacje o sezonowym ryzyku do planowania wspólnych działań.

Jak Europa przygotowuje się na powodzie i pożary? System ochrony ludności UE

Departament Ochrony Ludności Unii Europejskiej

Wspólne ćwiczenia przygotowawcze

O skuteczności międzynarodowych operacji decyduje też przygotowanie samych służb ratowniczych. Zespoły przyjeżdżające z różnych krajów muszą umieć sprawnie współpracować, nawet jeśli na co dzień korzystają z odmiennych procedur i wyposażenia.

Temu służą między innymi ćwiczenia EU MODEX, organizowane w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. Służby ratownicze uczestniczą w rozbudowanych symulacjach, które odtwarzają warunki prowadzenia rzeczywistych działań. Mogą w ten sposób sprawdzić skuteczność stosowanych procedur i przygotować się do pracy z zagranicznymi partnerami.

Scenariusze obejmują również sytuacje związane z powodziami. Strażacy doskonalą wtedy prowadzenie działań na zalanych terenach, a jednocześnie sprawdzają organizację pracy w międzynarodowym zespole. Ćwiczenia pozwalają też ocenić, jak przebiega wymiana informacji między uczestnikami operacji. Wspólne treningi pomagają wcześniej ustalić zasady współpracy, a zdobyte doświadczenia mogą być wykorzystywane w kolejnych operacjach.

W takich przedsięwzięciach uczestniczą również polscy ratownicy. To element przygotowania Państwowej Straży Pożarnej do prowadzenia działań międzynarodowych, a zarazem okazja do wymiany doświadczeń z partnerami z innych państw.

37 państw w jednym systemie

Podstawą europejskiej współpracy i solidarności pozostaje Unijny Mechanizm Ochrony Ludności, utworzony w 2001 r. Uczestniczą w nim wszystkie państwa członkowskie UE oraz dziesięć krajów spoza Wspólnoty. System umożliwia wzajemne udzielanie pomocy, gdy skala zdarzenia przekracza możliwości samodzielnego reagowania państwa dotkniętego katastrofą.

Kraj potrzebujący dodatkowych zasobów może zgłosić zapotrzebowanie za pośrednictwem ERCC. Centrum koordynuje dostępne oferty wsparcia i pomaga sprawnie skierować pomoc tam, gdzie jest potrzebna. Poszczególne państwa decydują o udostępnieniu swoich możliwości ratowniczych.

Według danych Komisji Europejskiej od uruchomienia systemu w 2001 r. mechanizm aktywowano już ponad 900 razy. Korzystano z niego podczas katastrof naturalnych oraz innych sytuacji wymagających międzynarodowego wsparcia. Uzupełnieniem działań jest rescEU, czyli strategiczna rezerwa wspólnych zasobów kryzysowych finansowana przez Unię Europejską. Zapewnia ona dodatkowe możliwości reagowania, gdy skala potrzeb jest szczególnie duża. Oprócz samolotów gaśniczych obejmuje między innymi zasoby medyczne i specjalistyczne wyposażenie.

Na Unijny Mechanizm Ochrony Ludności w budżecie na lata 2021–2027 przeznaczono 3,6 mld euro. Środki wspierają wzmacnianie europejskiej gotowości oraz zdolności do reagowania na poważne zdarzenia.

Wcześniejsze przygotowania pomagają też w regionach Europy, które regularnie zmagają się z pożarami lasów

Departament Ochrony Ludności Unii Europejskiej

Europa gotowa na szerszy zakres

Poważna awaria sieci energetycznej może sparaliżować pracę instytucji i utrudnić codzienne życie mieszkańców. Podobne zakłócenia potrafią wywołać cyberataki wymierzone w ważną infrastrukturę. Europa uwzględnia dziś takie scenariusze w planowaniu bezpieczeństwa, wychodząc poza przygotowania do powodzi i pożarów lasów. Skuteczne reagowanie na tego rodzaju zagrożenia wymaga współpracy wielu instytucji, także poza służbami ratowniczymi.

W marcu 2025 r. Komisja Europejska przedstawiła Strategię Unii Gotowości, która zakłada wcześniejsze planowanie działań na wypadek poważnych kryzysów. Szczególny nacisk położono na zapewnienie ciągłości kluczowych usług i sprawniejszą współpracę instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo. W przygotowaniach istotne znaczenie przypisano również przedsiębiorstwom, od których działalności zależy codzienne funkcjonowanie mieszkańców.

Europejskie przygotowania mają też swoją mniej widoczną, ludzką stronę. Ważną rolę odgrywają w nich specjaliści ochrony ludności, którzy doskonalą umiejętności podczas wspólnych szkoleń i dzielą się doświadczeniami z zagranicznymi partnerami. Ich codzienna praca pomaga budować gotowość do udzielania pomocy, kiedy dochodzi do poważnego kryzysu.