Onderzoek naar koloniaal verleden Oranjes: 'Bijna elke onderzoeker ontdekte iets'

Hij had het wel een paar keer benoemd, onderzoeker Gert Oostindie. Dat het hoog tijd werd dat de koning onderzoek zou laten doen naar de rol van de koninklijke familie in de koloniale geschiedenis van Nederland.

Niet veel later kwam er een telefoontje van de koning. Of hij langs wilde komen om daarover te praten. Vervolgens kreeg Oostindie eind 2022 de vraag of hij dat onderzoek wilde gaan doen. "Een offer you can't refuse."

Morgen worden de resultaten van dit jarenlange onderzoek gepresenteerd aan koning Willem-Alexander. Die gaf zelf opdracht tot dit onderzoek, en bekostigde het ook.

Volgens hoofdonderzoeker Oostindie is de Nederlandse koning hierin vooruitstrevend. "Het is echt koning Willem-Alexander die dit uitgezocht wilde hebben. Het is deze koning die de gouden koets niet meer gebruikt, die excuses heeft gemaakt voor het Nederlandse slavernijverleden en voor het Nederlandse geweld in Indonesië."

De onderzoeksopdracht was helder: zoek uit wat de rol is geweest van het Huis Oranje-Nassau in het koloniale verleden, van 1600 tot heden. Vervolgens kreeg de commissie van Oostindie alle vrijheid.

"Geen tussentijdse bemoeienissen, alleen aan het einde de boeken presenteren. Zo wilde de koning dat ook. Het was ons beiden volstrekt duidelijk dat we volkomen afstand moesten houden, alles om de onafhankelijkheid van het onderzoek te waarborgen. Dat lukt niet als je bij wijze van spreken telkens op de thee moet komen. Dat is dus ook niet gebeurd."

"De koning is de laatste jaren opvallend veel bezig met de pijnlijke kanten van zijn familiegeschiedenis", vertelt Koninklijk Huis-verslaggever Simone Tukker in podcast De Monarchie(opent in nieuw venster). Op de vraag van de NOS waarom de koning dit doet zei hij eerder: "Ik vind het belangrijk om de geschiedenis met open vizier te bekijken. Dingen die gebeurd zijn, moet je niet verbergen."

Volgens Tukker zie je die houding terug in verschillende onderwerpen. Zo sprak hij kritisch over het handelen van zijn overgrootmoeder Wilhelmina, "omdat zij volgens hem te weinig aandacht had voor het lot van de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog".

Tijdens de herdenking van het slavernijverleden in 2023 ging de koning nog verder. Hij herhaalde niet alleen de excuses van de regering, maar vroeg ook vergiffenis voor het handelen van zijn voorgangers. Daarnaast initieerde hij dus het grote onderzoek naar de rol van zijn familie in de koloniale geschiedenis.

"De koning wil transparant zijn, maar dat is niet alleen een persoonlijke afweging. Het is ook zijn eigen belang: om de toekomst van de monarchie veilig te stellen, moet de koninklijke familie meebewegen met de tijdsgeest", zegt Tukker.

Of nu alle feiten boven tafel komen tijdens de presentatie morgenochtend in het Academiegebouw in Leiden? "Het is nooit af, maar we hebben zo grondig onderzoek gedaan met zoveel onderzoekers, dat de kern er nu wel staat", aldus Oostindie.

Samen met onderzoekers Esther Captain, Kathleen Ferrier en Henk ten Velde vormde hij een commissie, die vervolgens zestig onderzoekers heeft ingeschakeld.

Dat het iets heeft opgeleverd, is zeker, besluit de hoofdonderzoeker. "Vrijwel iedere onderzoeker heeft iets nieuws ontdekt, er is ontzettend veel omhooggehaald dat nog niet eerder gezien was."

Bianca Groen Gallant is sinds een half jaar de nieuwe directeur bij het Nationaal Instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee). Zij is morgen bij de presentatie van het onderzoek aanwezig. "Ik heb veel waardering voor het feit dat de koning dit onafhankelijk onderzoek heeft laten doen plaatsvinden en daarvoor de koninklijke archieven heeft opengesteld. Het onderzoek doet recht aan het structurele onrecht dat langdurig en met geweld heeft plaatsgevonden."

Als dit onderzoek is gepresenteerd, kan er een begin worden gemaakt met reparatory justice, ofwel herstel en rechtvaardigheid, aldus Groen Gallant. Herstel begint met waarheidsvinding, zegt ze, maar we moeten toe naar gelijke kansen, in het onderwijs maar ook op economisch vlak.

Ze noemt het belangrijk dat de geschiedenis gecorrigeerd wordt waar nodig en onderdeel gaat uitmaken van het verhaal van Nederland. "Ook dit is onze geschiedenis."

Het NiNsee hoopt dat de koning die handschoen oppakt en het voortouw neemt in het voeren van die gesprekken. "Wat toenmalig premier Rutte is begonnen, met de excuses en zijn opmerking over 'na de komma', is het nu tijd om daar een vervolg aan te gaan geven."