Laurence Vielle won belangrijke literaire prijs: 'Ja, poëzie kan de wereld redden'

In Sint-Gillis heeft een flink deel van het poëtische universum van Laurence Vielle zijn wortels. De overgang van de besneeuwde bergtoppen in familieverband naar de Parijse grandeur en vervolgens naar de vertrouwde straten van Sint-Gillis lijkt haast een metafoor voor haar werk: Laurence Vielle beweegt zich moeiteloos tussen werelden, registers en mensen. Haar poëzie ontstaat niet alleen aan de schrijftafel, maar evengoed onderweg, in gesprekken, op straat en in de verhalen die ze onderweg oppikt.

Dat ze met Les vies de Jésus een van de belangrijkste Franse poëzieprijzen in de wacht sleept, is meer dan een persoonlijke bekroning. Het is ook een opsteker voor de Belgische Franstalige literatuur, en bij uitbreiding voor de Brusselse poëzie. Vielle is pas de derde Belgische dichter die de Prix Apollinaire ontvangt, na Liliane Wouters en Jean-Claude Pirotte. Bovendien gaat de eer naar een bundel die verscheen bij een kleine Brusselse uitgeverij, Abrapalabra, die zich al jaren inzet voor minder vanzelfsprekende literaire stemmen. Zelf is Vielle niet weg te slaan van de (Franstalige) literaire podia en geeft ze onvermoeibaar workshops voor sociale organisaties, tot zelfs in de gevangenis van Haren toe.

“Het besef is er nog niet helemaal”, lacht Vielle. “Ik werk vaak in Frankrijk, maar ik had niet verwacht dat de jury deze prestigieuze prijs zou toekennen aan een bundel van een Belgische dichteres, uitgegeven bij een kleine Brusselse uitgeverij.”

De ontroering was er niet minder om. Tijdens de prijsuitreiking in het legendarische Parijse café Les Deux Magots, ooit het stamcafé van onder anderen Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir, hield ze het niet droog. “Ik heb geweend van pure emotie. Meteen kwamen al die mensen voor de geest die ik als schrijver heb ontmoet, die me op weg hebben geholpen en me hebben geïnspireerd.”

“Je krijgt maar drie minuten om je woordje te plaatsen, wat bizar is voor een prijs die het woord eert. Ik heb de jury bedankt om op deze manier de Belgische poëzie onder de aandacht te brengen. Ik heb vooral mensen bedankt die een rol hebben gespeeld in mijn leven, en zo toch ook iets gezegd over mijn werk. Mijn vroegere theaterleerkrachten, bijvoorbeeld. Of Carine Bratzlavsky van de RTBF, met wie ik tijdens en na de lockdown meer dan 150 korte uitzendingen maakte over poëzie, met gedichten van auteurs uit heel de wereld.

Ik heb ook over Apollinaire gepraat, sinds jaar en dag mijn favoriete dichter. Il m'a beaucoup aidé à vivre. Ik ben op mijn 26e mijn verloofde verloren. Er is een strofe uit Apollinaires 'La Maison des Morts' die ik nooit ben vergeten.

Car y a-t-il rien qui vous élève
Comme d'avoir aimé un mort ou une morte
On devient si pur qu'on en arrive
Dans les glaciers de la mémoire
A se confondre avec le souvenir
On est fortifié pour la vie
Et l'on n'a plus besoin de personne

En daarom heb ik aan het einde van mijn dankwoord ook al die dichters bedankt die ons leven versterken. Ik heb enkele zinnen verwerkt uit de bundels van de andere bekroonden. Ik voel me sterk verwant met de dichters die ons zijn voorgegaan. Dan denk ik onder anderen aan Henri Michaux, Jean-Pierre Verheggen, Werner Lambersy … “

Namen die bij de Nederlandstalige lezer amper een belletje doen rinkelen.

Laurence Vielle: Dat is toch erg, in zo'n klein land? Toen ik in 2015 Dichter des Vaderlands werd, hebben we samen met de organisatie ingezet op tweetalige publicaties. We wilden echt dat tenminste de poëzie de taalgrens in dit land zou kunnen oversteken. Noem dat gerust een politieke doelstelling, ja. Zelf lees ik met veel interesse het werk van mijn Nederlandstalige collega's – Charles Ducal, Michaël Vandebril, Els Moors, Maud Vanhauwaert, Ruth Lasters en vele anderen, al kost het ook moeite. Het Nederlands is geen eenvoudige taal om te doorgronden, zeker niet in een meerlagige literaire vorm.

Helpt de poëzie ook de mensen in de gevangenis?

Vielle: Ja, al is het geen evidentie om die workshops te laten plaatsvinden. Bij gebrek aan bewakers worden veel activiteiten voor de gevangenen geschrapt. Waar de gedetineerden nood aan hebben, is een goed gesprek, kunnen praten over hun ervaringen. Samen gaan we op zoek naar een literaire vorm voor die verhalen, We maken ook radiopodcasts van die ervaringen, onder de noemer 'Les murs ont la parole'.

Wat mensen in de misdaad doet belanden, is vaak ondoorgrondelijk. De omstandigheden in onze gevangenissen zijn treurig. Die onzichtbare mensen even een stem geven, ook dat is kunst voor mij. Ik heb gelijkaardige projecten gemaakt in psychiatrische ziekenhuizen, of in samenwerking met les Immenses.

Wie?

Vielle: Individus dans une merde matérielle énorme mais non sans exigences. Een syndicaat van mensen die op straat leven. We hebben samen een lexicon samengesteld van woorden die in onze taal nog ontbraken om de ervaringen van mensen op straat te vatten. Zij spreken bijvoorbeeld niet over een 'dakloze', maar over iemand zonder 'chez-soi', iemand die geen eigen, geborgen plek heeft.

Een poëzie van 'l'art pour l'art' zal u dan maar weinig zeggen, wellicht?

Vielle: Hoe krijg je de poëzie uit het boek en tot bij de mensen? De slampoëzie, die de laatste jaren erg in opmars is, biedt een antwoord. De poëzie is opener geworden, toegankelijker, socialer, geëngageerder, veel meer op het orale en de performance gericht. Minder elitair en veel vrouwelijker ook. Toen ik als jong meisje begon, waren vrouwen schaars in de literaire wereld. Ik heb het enorme geluk gehad te kunnen samenwerken met Monique Dorsel, de oprichtster van Les Jeunesses Poétiques. In mijn ervaring hebben de lockdownperiodes ook veel mensen aan het schrijven gezet.

Cultuur en erfgoed zitten intussen wel in het hoekje waar de klappen vallen ...

Vielle: Wij moeten het verzet voeren. Samen met Michaël Vandebril en Jan Ducheyne heb ik bijvoorbeeld ook mijn schouders gezet onder de Partij voor de Poëzie.

… en de jeugd leest niet meer.

Vielle: In mijn jonge jaren was je als dichter veel meer bezig met het ontdekken, lezen en bewonderen van dichters uit het verleden, dat klopt. Maar misschien hebben de jonge dichters van vandaag, in een wereld die in brand staat, geen tijd meer om zoveel te lezen als wij indertijd? Mij heeft het gevoed, verrijkt, die dialoog met het verleden. Misschien kijken de dichters van vandaag meer naar het heden, hebben ze hun handen vol met het zoeken naar betekenis in de chaos om hen heen?

Jean-Pierre Siméon, de voorzitter van de Apollinaire-jury heeft een boek geschreven: La Poésie sauvera le monde. Hij gelooft dat echt, en ik ook. Op voorwaarde dat de poëzie de hand reikt aan het fragiele, minuscule om ons heen. De verwondering én de woede.

Intussen daverde het Franse literaire wereldje omdat de Prix Goncourt bijna was toegekend aan Thélyson Orélien, een romancier die AI had gebruikt.

Vielle: Ik zou niet weten hoe ik AI zou moeten gebruiken om gedichten te schrijven. Om informatie te verzamelen in de voorbereiding van een workshop, ja. En dan nog vond ik de antwoorden niet geweldig interessant. Die technologie hoort bij onze tijd, zulke controverses zijn onvermijdelijk. Het gebrek aan diversiteit dat doorschemert in de antwoorden vind ik zorgwekkender.

U woont in de buurt?

Vielle: Geboren en getogen. Elke ochtend lees ik mijn krant in het café de l'Union. Dat café is mon stamcafé, mijn anker als ik in Brussel ben. De stad is een constante bron van inspiratie. Ik heb er nooit ernstig over nagedacht om ergens anders te gaan wonen. Ik voel me ook écht Brusselse. Maar net zo goed kan een bergwandeling me aan het schrijven zetten. De inspiratie komt voort uit de beweging.

Dat Brussel voor de buitenwacht vaak een guur imago heeft, zal u vast spijten?

Vielle: Die negatieve beeldvorming wordt gretig gerecupereerd door enkele mensen die daar belang bij hebben. Het toenemende geweld baart ook mij zorgen. En de toenemende armoede, mensen die uit hun huis worden gezet, die op straat moeten leven. Er trekt een crisis door het land en die is in Brussel zichtbaarder dan op veel andere plekken. Een vriend van me is onlangs overleden, het leven op straat heeft hem gedood, il est mort de la rue, quoi.

In een stad als deze voel je dat de dingen op omvallen staan. Ik kan alleen maar hopen dat ze zullen vallen in een richting die hoop geeft, naar een wereld met een menselijker gezicht.

En de poëzie zal daarbij helpen?

VIELLE: Poëzie is een kunst van het verlangen. Als je een gedicht schrijft, maak je een verlangen wakker. Zo helpt poëzie.

'Les vies de Jésus' van Laurence Vielle is uitgegeven bij Abrapalabra (collection Abrapalabra poche)