Düşüncenin Biricikliği ve Walter Benjamin

1935 yılında kaleme aldığı Teknik Olarak Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Yapıtı adlı ünlü denemesinde, Walter Benjamin, teknolojinin sanatla ilişkimizi nasıl değiştirdiğini sorguluyordu. Yaklaşık bir asır önce, fotoğraf ve sinema sayesinde sanat eserleri sınırsız sayıda çoğaltılabilir hâle gelmişti. Bir tablonun karşısına geçmekle onun fotoğrafına bakmak arasındaki farkı açıklamak için Benjamin, sanat eserinin kendine özgü varlığını, tarihini ve biricikliğini ifade eden aura kavramına başvuruyordu. Teknik çoğaltmanın başlıca etkisi bu auranın aşınmasıydı. 

Bugün yapay zekânın hayatımıza girişiyle Benjamin’in metni yeniden güncellik kazanıyor. Yapay zekâ, insanlık tarihinin belki de en kapsamlı yeniden üretim aygıtı. Üstelik bu kez çoğaltılan yalnızca sanat eserleri değil, insan düşüncesinin kendisi. Fikirleri özetliyor, yeniden düzenliyor, farklı üsluplara uyarlıyor ve saniyeler içinde binlerce yeni biçimde dolaşıma sokuyor. Bir filozofun yıllarını verdiği düşünce, birkaç saniyede beş maddelik bir özete dönüşebiliyor. Yüzlerce sayfalık romanın özü, birkaç paragrafta önümüze geliyor.

Yapay zekânın sanat ve düşünce evrenimize yansımaları hakkında fikir yürütürken, Benjamin’in sorularını yeniden sormak gerekiyor: Sanat eserinin aurası varsa, düşüncenin de aurası olabilir mi? Yapay zekâ bir metni yeniden üretirken, insan ürünü düşüncenin kendine özgü biricikliğini ve onu ortaya çıkaran insanın yaşanmışlığını büyük ölçüde ıskalıyor olabilir mi?

İnsanlık tarihinde teknolojinin yeniden üretebildiği her şeyin özgün değerini ve biricikliğini yitirdiğini söylemek zor. Bir üretim biçiminin makineler tarafından devralındığı örnekler için birkaç yüzyıl geriye giderek teknolojinin sanatsal yaratıcılık üzerindeki etkisine bakalım. Makineler daha önce de bazı insan hünerlerini ikame etmiş olsa da bir takım geleneksel işlevler gerilerken estetik özellikler yeni nesillere aktarılabildi.

Matbaanın icadıyla el yazması kitapların çoğaltılması için gereken uzun ve zahmetli emek büyük ölçüde ortadan kalktı. Kitabın içeriği binlerce nüshaya ulaşırken hattatın elinden çıkan harflerin kendine özgü estetiği çoğaltılamadı. El yazması eserlerin gündelik işlevi geriledi, fakat hat sanatının biricikliği varlığını sürdürdü. Bir zamanlar bilginin aktarılmasının vazgeçilmez aracı olan el yazısı, zamanla başlı başına sanatsal değeri için yaşatılan bir uğraşa dönüştü. Teknoloji, sanatın işlevini değiştirmişti ama onun biricikliğini ortadan kaldıramamıştı.

Fotoğrafın ortaya çıkışı da resim sanatında benzer bir dönüşüme yol açtı. Bir manzarayı, yüzü veya tarihsel anı gerçeğe uygun biçimde kaydetmek artık ressamın tekelinde değildi. Fotoğraf, ressamın fırçasına ihtiyaç duyulmadan en sıradan manzaraların bile ölümsüzleştirilmesinin yolunu açtı. Dahası, tabloların reprodüksiyonları dünyanın dört bir yanına ulaşabiliyordu. Buna rağmen bir yağlı boya tablonun karşısında durmanın, ressamın fırça darbelerini ve renklerin dokusunu görmenin yerini hiçbir fotoğraf tam olarak alamadı. Resim sanatının bazı eski işlevleri ve etki alanı değişti, fakat özgünlüğünü ve sanatsal değerini korudu.

Şimdi benzer bir dönüşüm düşüncenin başına geliyor. Bir ihtimalle, yapay zekâ çağında özgün düşüncenin kaderi, matbaadan sonra hat sanatının, fotoğraftan sonra yağlı boya resmin kaderine benzeyecek. Düşüncenin gündelik işlevlerinin önemli bir bölümünü makineler üstlenirken insanın kendi deneyiminden, sezgilerinden ve çelişkilerinden doğan düşünceler daha dar, fakat daha kıymetli bir alanda yaşamayı sürdürecek. 

Düşünceye erişimin bu kadar kolaylaşması, düşünmenin kendisini gereksiz kılabilir mi?

Yukarıdaki tarihsel karşılaştırmada çok önemli bir fark var: Matbaa metni çoğaltırken onun anlamını üretmeye kalkışmıyordu. Fotoğraf görüntüyü yeniden üretirken ressamın düşünsel sürecini doğrudan taklit etmiyordu. Yapay zekâ ise yalnızca düşüncenin ürününü değil, düşünme faaliyetinin kendisini de taklit ediyor, düşünme sürecini de ikame etmeye başlıyor. Buna rağmen, herkesin kolayca erişebildiği fikirler dünyasında, bir insanın kendi zihinsel emeğiyle ulaştığı özgün düşünce belki de daha fazla saygı görecek. Teknolojiyle düşünce sonsuz kez çoğaltılabilse de bir insanın dünyayı yalnızca kendisine özgü, biricik biçimde görmesinin yerini bütünüyle alamayacak. 

Benjamin'in çağında sanat eseri özgünlüğünü kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Bizim çağımızda ise daha büyük bir tehlike var. İnsan, düşüncenin kendisiyle karşılaşmadan onun yeniden üretilmiş hâliyle yetinmeye alışıyor. Yapay zekâ, insanın zihinsel emeğine ihtiyaç duyulmadan mevcut fikirlerin yeniden üretilip çoğaltılmasını mümkün kılıyor. Daha da kötüsü, vasat özetlerin sınırsızca çoğaltılmasını ve görünürlük kazanmasını sağlayarak sıradanlığı olağanlaştırıyor.

Sözün özü: Yapay zekâ teknolojisi, sanatsal ve kültürel biriciklikleri tam olarak ortadan kaldıramasa da, vasatı sınırsızca çoğaltarak hem özgün üretime duyulan ihtiyacı, hem de onu gerçekleştirme becerimizi köreltme tehlikesi taşımakta. Bu çerçevede, özgün düşünce giderek daha kıymetli, özgün düşünebilen insan ise giderek daha nadir hâle gelebilir.