چرا رژیم جمهوری اسلامی نمی‌تواند با همسایگان خود روابط عادی و صلح‌‌آمیز داشته باشد
محمد الرمیحی (الشرق الاوسط) – چرا پذیرش شکست پروژه منطقه‌ای برای رژیم تهران دشوار است؟ و چرا این نظام تقریباً با تمام جهان، نه فقط با همسایگانش، چه به صورت مستقیم و چه از طریق نیروهای نیابتی درگیر جنگ است؟
به باور من، پاسخ این پرسش اساساً در این واقعیت نهفته است که با حاکمیتی روبرو هستیم که به برداشت سیاسی خود صفت تقدس بخشیده و سپس از مردم خود و جوامع دیگر خواسته است هزینه تحقق این پروژه ناممکن را تحمل کنند. به این ترتیب، عقب‌نشینی از مجموعه این سیاست‌ها، مشروعیت صاحبان قدرت را زیر سؤال می‌برد و بازنگری در نتایج آن به اعتراضی علیه ایدئولوژی حاکم تبدیل می‌شود.
این معضلی نیست که با توافق آتش‌بس یا مذاکرات طولانی، هرچند ضروری باشند، حل شود. این مسئله‌ای است که باید برای آن راه حلی خارج از چارچوب‌های معمول جستجو کرد!
رهایی اندیشه از قیمومیت نهاد کلیسا یکی از پایه‌های پیشرفت دنیای غرب بود. رویارویی با کلیسا به تنهایی موجب رنسانس غرب نشد؛ تجارت، آموزش و تحولات سیاسی نیز در این مسیر نقش داشتند و افراد مؤمن هم در توسعه دانش مشارکت کردند. اما به دست آوردن حق نقد تفسیرهای روحانیون، افق گسترده‌ای از تغییر را پیش روی جهان گشود. از آن پس امکان آزمودن دیدگاهی که از سوی یک روحانی مطرح می‌شد و رد آن در صورت مخالفت با شواهد، عقل و منافع عمومی فراهم شد. دیگر چنین نبود که تصور شود صاحب منصب دینی لزوماً پاسخ نهایی مسائل جامعه، طبیعت و روابط بین‌الملل را در اختیار دارد!
البته این تحول به‌آسانی تحقق نیافت. گالیله مجبور شد از دفاع خود درباره حرکت زمین عقب‌نشینی کند و پس از محاکمه در سال ۱۶۳۳، باقی عمرش را تحت حصر خانگی گذراند. او بهای به چالش کشیدن تفسیری را پرداخت که مورد حمایت یک قدرت دینی بانفوذ بود. اهمیت این نمونه در آن است که دانش برای پیشرفت به شجاعتی نیاز داشت که از حق پرسشگری دفاع کند. زیرا اعتراض به تفسیر رایج، جایگاه نهادی را که انحصار آن تفسیر را در اختیار داشت تهدید می‌کرد و نشان می‌داد که نفوذ و قدرت یک نهاد، لزوماً احکام آن را به حقیقت تبدیل نمی‌کند.
امروز در ایران، با وجود تفاوت دوران‌ها، با مشکل دیگری روبرو هستیم: مصونیت بخشیدن به اجتهاد و برداشت انسانی تحت عنوان دین. نظام جمهوری اسلامی بر اصل ولایت فقیه استوار است و جاه‌طلبی آن از اداره کشور فراتر رفته و با عناوین مختلف، تأثیرگذاری بر جوامع کشورهای همسایه را نیز دنبال می‌کند. در چنین شرایطی، تصمیم‌های مربوط به صلح و جنگ در چارچوب گفتمانی اعتقادی قرار می‌گیرند که برای باورمندان به آن، پذیرش پاسخگویی و محاسبه‌پذیری آنان دشوار می‌شود. کسی که درباره فایده و نتیجه این پروژه سؤال می‌کند، بجای دریافت پاسخ، وادار می‌شود وفاداری و حتی زندگی خود را توجیه کند!
به باور من، این پروژه هرگز نمی‌تواند برای جوامع متنوع منطقه ثباتی قابل قبول ایجاد کند، اگر شرط آن، تابع کردن تصمیم‌های این جوامع از مرجعی خارج از مرزهای سرزمین‌شان باشد. آنچه در یمن و لبنان اتفاق می‌افتد، نمونه همین وضعیت است. ممکن است چنین پروژه‌ای با استفاده از سلاح بتواند نفوذ را تحمیل کند و حتی هوادارانی در داخل این کشورها به دست آورد، اما نمی‌تواند این نفوذ را به رضایت و پذیرش ملی تبدیل کند. مردم لبنان یا یمن خواهان دولتی هستند که از حقوق‌شان حمایت کند و در عین حال حق اعتراض به آن دولت را نیز داشته باشند.
در لبنان، این بن‌بست به‌روشنی دیده می‌شود. حزب‌الله سلاح و جایگاه خود را به پروژه رژیم ایران پیوند زده و اکنون بحث درباره تصمیم به جنگ، با محاسباتی گره خورده است که فراتر از منافع لبنان قرار دارند. جامعه لبنان هزینه این پیوند را در امنیت خود می‌پردازد، در حالی که پرسش درباره مسئولیت‌پذیری همچنان با اتهام‌زنی مواجه می‌شود. به همین دلیل محکوم کردن حملات اسرائیل، حزب الله لبنان را از پاسخگویی و حساب پس دادن معاف نمی‌کند. هرکس تصمیم می‌گیرد کشورش را در معرض جنگ قرار دهد، باید در برابر شهروندانش درباره تصمیم زیانبار خود پاسخگو باشد.
یمن نیز نمونه دیگری از الگوی حزب‌الله است. البته این جنبش محاسبات و اهداف داخلی خود را دارد، اما حمایت جمهوری اسلامی ایران را وسیله‌ای برای گسترش توان نظامی و نفوذ خود یافته است. مشکل اینجاست که از مردم یمن خواسته می‌شود پیامدهای تصمیم‌های منطقه‌ای را تحمل کنند؛ تصمیم‌هایی که بر نیاز اساسی آنان برای بازسازی دولت و کشورشان اولویت پیدا کرده‌اند. تهدید کشورهای همسایه یا مختل کردن تجارت جهانی چگونه می‌تواند به بهبود زندگی یک خانواده یمنی کمک کند؟ این پرسشی عملی است که شعارها پاسخی برای آن ندارند.
وجه مشترک این دو وضعیت، مقدم دانستن پروژه یک گروه بر حق جامعه برای تعیین سرنوشت خویش است. البته این سخن به معنای مسئول دانستن مردم ایران در قبال تصمیمات زمامداران کشورشان نیست. همچنین به معنای تقلیل دادن شیعیان لبنان به یک حزب یا مردم یمن به یک گروه مسلح نیست. درون این جوامع، منافع و دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد، اما حزب و گروه و حکومت، این تنوع را نادیده می‌گیرند و سپس روایت خود را در عرصه بین‌المللی به عنوان تنها صدای آن جوامع معرفی می‌کنند.
چرا این پروژه با وجود هزینه‌های سنگین همچنان ادامه دارد؟ زیرا اعتراف به شکست آن، پرونده‌هایی را باز می‌کند که فراتر از شرایط کنونی هستند. صاحبان این پروژه باید درباره پول‌هایی که هزینه شده، فرصت‌هایی که از دست رفته و دلایل مقدم دانستن رویارویی بر توسعه و پیشرفت پاسخ دهند. در اطراف آنان نیز افرادی هستند که نگران‌اند بازنگری در این سیاست‌ها جایگاه و موقعیت‌شان را از آنان بگیرد.
به همین دلیل، اعتقادات و منافع با یکدیگر درهم می‌آمیزند و هر شکست به شکلی تفسیر می‌شود که زمامداران را از مسئولیت معاف کند. کافیست سازمان همچنان پابرجا بماند تا آن را موفقیت بنامند؛ حتی اگر توانایی جامعه برای زندگی و ادامه حیات کاهش یافته باشد.
اینجاست که مسئولیت روشنفکران مطرح می‌شود. آنچه ضرورت دارد، به چالش کشیدن این ادعاست که سیاست به دلیل برخورداری از پوشش دینی، خود به خود درست و مشروع است. معیار باید نتایجی باشد که برای مردم به دست آمده است. نیازی نیست تاریخ اروپا را عیناً تکرار کنیم یا با ایمان و اعتقادات افراد دشمنی داشته باشیم. آنچه نیاز داریم، همان شجاعتی است که حق بازنگری و نقد اندیشه‌ها را به رسمیت شناخت و همچنین حمایت از کسانی که از این حق استفاده می‌کنند.
جامعه‌ای که از پرسشگری می‌ترسد، قادر به اصلاح اشتباهات خود نخواهد بود و سرنوشت خود را به دست صاحبان قدرتی می‌سپارد که تعیین می‌کنند مردم تا چه اندازه اجازه دارند درباره آینده خود بدانند.
ممکن است مذاکرات بتوانند از وقوع جنگی تازه جلوگیری کنند و ممکن است جنگی ویرانگر رخ دهد و دامنه آن گسترش یابد؛ اما صلح پایدار نیازمند بازنگری در پروژه‌ای است که دخالت در سرزمین دیگران را توجیه می‌کند.
تهران باید بپذیرد که جاه‌طلبی‌هایش به آن حق قیمومیت و سلطه بر دیگران را نمی‌دهد و لبنان، یمن و سایر کشورها، سرزمین‌هایی متعلق به مردم خودشان هستند.
پذیرش این حقیقت می‌تواند به ایران آینده، چه از مسیر مذاکره و چه پس از جنگ، این فرصت را بدهد که به کشوری عادی تبدیل شود؛ کشوری که با همسایگان خود بر اساس منافع متقابل رابطه برقرار می‌کند و به ملت‌های منطقه نیز فرصت می‌دهد از رویارویی‌ای که خود انتخاب نکرده‌اند، خارج شوند.
این امر مستلزم پذیرش تکثر و تنوع در داخل کشور، پایبندی به نهادهای قانونی و توقف مسلح کردن گروه‌هایی است که برای تحمیل اراده خود بر دیگران به کار گرفته می‌شوند.
سخن پایانی این بحث این است که تقدس‌بخشیدن به یک ادعا، شکست‌های آن را برطرف نمی‌کند.
*منبع: روزنامه الشرق الأوسط
*نویسنده: دکتر محمد الرمیحی پژوهشگر و استاد جامعه‌شناسی سیاسی در دانشگاه کویت
*ترجمه و تنظیم از کیهان لندن
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.