Zweedse verkiezingen worden nek-aan-nekrace: 'Niemand weet hoe dit afloopt'

Zweden gaan zondag naar de stembus voor de parlementsverkiezingen, die een nek-aan-nekrace tussen een centrumlinks en een centrumrechts blok lijken te worden. "Het heeft niet eerder zo dicht op elkaar gezeten."

De centrumrechtse partij Moderaterna van premier Ulf Kristersson heeft de afgelopen vier jaar geregeerd met de gelijkgestemde Kristdemokraterna en de Liberalerna. De minderheidsregering kreeg gedoogsteun van de radicaal-rechtse Sverigedemokraterna.

De partijen wonnen bij de vorige verkiezingen momentum door hun focus op het tegengaan van criminaliteit en migratie. Maar dit jaar ligt het anders. De regering is er namelijk in geslaagd om dat terug te dringen en nu staan andere onderwerpen hoog op de agenda van de Zweedse kiezer.

Defensie en het vrij recente NAVO-lidmaatschap bungelen onderaan, aangezien de regering en de oppositie het erover eens zijn dat daarin geïnvesteerd moet worden. Het zijn juist de van oudsher (centrum)linkse stokpaardjes die de agenda uitmaken dit jaar. Denk daarbij aan wie er het hardst in zijn portemonnee wordt geraakt, maar vooral aan de gezondheidszorg en sociale voorzieningen.

Het zorgsysteem is namelijk ingestort na jaren van wanbeleid en bezuinigingen, zegt universitair hoofddocent Karl Loxbo. "Hoewel het nog steeds een publiek stelsel is dat gratis moet zijn, beland je in een enorme wachtrij. Het is echt een problematisch systeem, en het is dus heel belangrijk voor de kiezers dat er iets verandert."

Centrumlinks ging lange tijd aan kop in peilingen

Dat leek in het begin van de campagneperiode ook goed uit te pakken voor het centrumlinkse blok, geleid door de Socialdemokraterna van Magdalena Andersson, de grootste partij van Zweden. Het blok (samen met de Centerpartiet, de Miljöpartiet de Gröna en de socialistische Vänsterpartiet) ging aan kop met zeker 10 procentpunten in de Zweedse peilingen.

Volgens politicologen was het moeilijk die voorsprong teniet te doen voor de verkiezingsdag, maar het centrumrechtse blok leek afgelopen week een inhaalslag te maken. De twee gaan nu bijna gelijk op in de peilingen, met een lichte voorsprong voor het centrumlinkse blok. "Het heeft niet eerder zo dicht op elkaar gezeten", zegt Loxbo.

Dat de zittende regering terrein wint, is normaal naarmate de verkiezingen dichterbij komen, zegt hoogleraar Karl-Oskar Lindgren. "Teleurstelling over de regering is vooral zichtbaar in de beginfase, maar dat beeld verandert naarmate de verkiezingsdatum nadert. De regering is aan de beterende hand en de Zweedse economie staat op het punt aan te trekken."

Daarnaast wordt richting de verkiezingsdag ook een ander onderwerp steeds belangrijker voor de kiezer: wie kan er met elkaar een regering vormen? "Het centrumrechtse kamp heeft al afgesproken om weer samen te regeren, maar bij het centrumlinkse kamp heerst veel meer onzekerheid", zegt Lindgren.

Veel Zweden hebben moeite met radicaal-rechtse partij

De huidige premier Kristersson wil graag door met de christendemocraten, liberalen en de Sverigedemokraterna. Die laatste partij heeft hij zelfs beloofd dat het niet bij gedoogsteun zal blijven, maar dat de partij ook kabinetsposten zal krijgen, zolang Kristersson zelf het premierschap mag houden.

De radicaal-rechtse Sverigedemokraterna is getransformeerd van partij met neonazistische wortels tot politiek zwaargewicht, dat het centrumrechtse blok echt nodig heeft. De partij is dan wel de op één na grootste van het land, maar ligt lang niet bij alle Zweden goed, zegt Loxbo. Het is de minderheidsregering kwalijk genomen dat ze steun van de partij wilde, laat staan dat partijleden echt kabinetsposten krijgen.

Het is nog maar de vraag of kiezers deze coalitie echt zien zitten. Ook is nog onduidelijk of de liberalen überhaupt de kiesdrempel zullen halen. Zonder die partij wordt het ook lastig voor rechts om een regering te vormen, zegt Lindgren. Krijgen ze genoeg stemmen, dan zal er in ieder geval snel een kabinet zijn.

Veel onenigheid tussen centrumlinkse partijen

Aan de kant van het centrumlinkse blok zit dat heel anders. De Socialdemokraterna, de Vänsterpartiet en de Miljöpartiet de Gröna krijgen het met z'n drieën niet voor elkaar en zullen steun nodig hebben van de Centerpartiet. "Zij zijn het eens over migratie en het klimaat", legt Lindgren uit, "maar niet als het over de economie gaat."

De middenpartij staat meer aan de kant van de werkgevers en wil de belastingen voor de rijken niet verhogen, vertelt hij. Op het gebied van de verdeling van rijkdom, gezondheidszorg en sociale zekerheid, waar het dit jaar om draait, kan centrumlinks in de campagne weinig beloften doen.

Daarnaast vindt de Centerpartiet de Vänsterpartiet (dat letterlijk linkse partij betekent) helemaal niets, vervolgt Lindgren. "En verder wil de Vänsterpartiet geen steun geven, tenzij de partij onderdeel is van de regering." Mocht het centrumlinkse blok na zondag een meerderheid hebben, dan zal het vormen van een coalitie wel even duren.

"Deze verkiezingen leken maanden geleden nog een fluitje van een cent voor de Socialdemokraterna", vult Loxbo aan. "Maar het wordt een nek-aan-nekrace. Niemand weet wat er na de verkiezingen zal gebeuren."

Voor dit artikel sprak NU.nl met:

• Karl Loxbo: universitair hoofddocent politieke wetenschappen aan de Universiteit van Stockholm.
• Karl-Oskar Lindgren: hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit van Uppsala.

Om een vraag te kunnen stellen dien je in te loggen. Log in of maak binnen 1 minuut jouw gratis account aan.