«دروازه آهنین»؛ محاصره جدید ایران قرار است چگونه اجرا شود؟
«مارکو روبیو»، وزیر خارجه آمریکا، ۱۹ آبان در پاریس گفت واشنگتن برای رسیدن به هدفش در ایران به عملیات نظامی گسترده نیاز ندارد: «اگر همان هدف را از راه ابزار و فشار اقتصادی محقق می‌کنیم، نیازی به حمله نظامی نداریم.» او فشار وارده بر روی ایران را رو به افزایش توصیف کرده و گفت: «هر روز بیشتر می‌شود». یک روز پیش از آن، «دونالد ترامپ»، رییس‌جمهور آمریکا، در تروث سوشال از فعال‌شدن تازه‌ترین ابزار همین فشار خبر داده بود: «کارگروه دروازه آهنین با تمام توان در جمهوری اسلامی ایران فعال است.» این اقدام جدید دولت آمریکا برای مسدود کردن مسیرهای تجاری حکومتی، در کنار محاصره‌ای قرار می‌گیرد که ترامپ آن را «بزرگ‌ترین محاصره دریایی تاریخ»، نامیده است که به ادعای او باعث شده است «تقریبا هیچ چیز» به ایران وارد و از ایران خارج نشود.
این فشار اقتصادی که دولت آمریکا آن را مدام روزافزون می‌کند در کنار احتمال جنگ نیز قرار دارد. اما به گفته «آکسیوس» شعله آتش جنگ کم فروغ‌تر است، چرا که واشنگتن می‌خواهد در کنار فشار اقتصادی به مذاکره نیز فرصت دهد. اما در تهران، «فاطمه مهاجرانی»، سخنگوی دولت، همین فشار را هدف‌گرفتن معیشت مردم خواند: «موضوعی به نام تحریم زمینی و محاصره دریایی چه معنایی دارد؟ معنای این اقدامات، جنگ با زندگی مردم است.» تهران در حالی این موضوع را مطرح می‌کند که پیشتر دبیر شورای عالی امنیت ملی صراحتا اعلام کرده بود که تحریم‌ها فشار بر زندگی مردم می‌آورد اما حاکمیت با این فشارها تغییر نخواهد کرد. واشنگتن اما خواسته تسلیم را دارد و «دروازه آهنین» جدیدترین اقدام آن. «دروازه آهنین» دقیقا چیست، با چه ابزاری و با همراهی کدام کشورها قرار است راه‌های باقی‌مانده ایران را ببندد، و ادامه این فشار در کنار میانجی‌گری قطر چه معنایی دارد؟
«دروازه آهنین» چه می‌کند؟
«برد کوپر»، فرمانده سنتکام، ۱۶ آبان دستور تشکیل کارگروهی حدودا ۲۰ نفره از کارکنان نظامی و غیرنظامی را صادر کرد. این کارگروه که «نیروی ویژه دروازه آهنین» نامیده شده در تامپای فلوریدا مستقر می‌شود. کوپر در بیانیه‌ای کارگروه تازه را ادامه همان محاصره دریایی خوانده و گفت: «تشکیل کارگروه دروازه آهنین، موفقیت محاصره آهنین ما علیه ایران در دریا را تقویت می‌کند.» سنتکام در گرافیکی که همراه این بیانیه منتشر کرد، ماموریت این واحد را «رصد، شناسایی و اخلال» در انتقال سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، مواد و تجهیزات تحریمی و جریان‌های درآمدی‌ای توصیف کرد که واشنگتن آن‌ها را غیرقانونی می‌داند. فناوری دومنظوره، فناوری‌ای است که هم کاربرد غیرنظامی دارد و هم می‌تواند در تولید یا فعالیت نظامی به کار رود.
کوپر هدف این ماموریت را محدود کردن توان ایران برای تامین مالی تروریسم، بازسازی کارخانه‌های تسلیحاتی و تجدید ذخایر نظامی دانست. یک مقام نظامی آمریکایی نیز به خبرگزاری «رویترز» گفت انتظار می‌رود وزارتخانه‌های خزانه‌داری، خارجه و دادگستری و دستگاه‌های اطلاعاتی با کارگروه همکاری کنند. به این ترتیب، ماموریت اعلام‌شده علاوه بر رصد انتقال تجهیزات، شبکه‌های مالی و اجرای تحریم‌ها را هم در بر می‌گیرد.
«مایکل مالروی»، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه، کارگروه را بیش از هر چیز نهادی برای هماهنگی توصیف کرد. او به «الجزیره» گفت این نهاد می‌تواند با هدف‌گرفتن مسیرهای زمینی، «راهبرد خفه‌سازی اقتصادی» واشنگتن را گسترش دهد. به گفته او، کارگروه بررسی خواهد کرد که سامانه‌های تسلیحاتی از چه مسیرهایی وارد ایران می‌شوند، چگونه می‌توان این راه‌ها را بست و ایران انرژی را از کدام مسیرها انتقال می‌دهد. مالروی همچنین احتمال داد در صورت تصمیم ترامپ برای تشدید جنگ، حملات آینده برخلاف عملیات «خشم حماسی» که عمدتا بر اهداف نظامی متمرکز بود، متوجه زیرساخت‌ها و مراکز اقتصادی تامین‌کننده منابع مالی و نظامی ایران شود.
به نظر می‌رسد این تصمیم پس از آن گرفته شد که شبکه ۲ میلیارد دلاری واردات غیرقانونی ایران از مبادلات خزر، آسیای مرکزی و چین افشا شد. تاکنون، سنتکام جزییات دقیق اعمال محدودیت در مرزهای زمینی و دریای خزر را که در محدوده کاری این دروازه آهنین قرار دارد منتشر نکرده است. بنابراین، تشکیل یک واحد هماهنگی در آمریکا را نمی‌توان به معنای استقرار نیروی زمینی در اطراف ایران گرفت. بر این اساس می‌توان گفت کارایی این تصمیم حداقل در ابعاد زمینی، مبتنی بر همکاری کشورهای منطقه‌ای است.
آمریکا و همسایه‌ها چه خواهند کرد؟
مرزهای زمینی و دریای خزر علاوه بر اقدامات محدود کننده در خلیج فارس و تنگه هرمز، بخشی از محاصره آمریکا خواهد بود. اما آنچه باعث تعجب شده است آمدن نام دریای خزر در بیانیه سنتکام است. در واکنش «کاظم غریب‌آبادی»، معاون حقوقی و بین‌المللی وزارت خارجه، ۱۹ آبان پس از دیدار با سفیر روسیه در تهران گفت دو طرف درباره «مسائل پیرامون دریای خزر و نحوه مقابله با اقدامات یکجانبه آمریکا و برنامه موسوم به دروازه آهنین» گفت‌وگو کرده‌اند. او افزود تهران و مسکو بر «ضرورت هماهنگی و همکاری در برابر تهدیدات مشترک» تاکید دارند. در واقع او از این که روسیه حامی جمهوری اسلامی است سخن گفت.
«محجوب زویری»، استاد تاریخ معاصر و سیاست در دانشگاه قطر، به الجزیره گفت آمریکا بدون همکاری کشورهای همسایه به خزر دسترسی ندارد. به گفته او، چنین کاری به حضور نیروی زمینی نیاز دارد که بعید است آمریکا حاضر به آوردن آن باشد. زویری هشدار داد تلاش برای مختل‌کردن این مسیرها می‌تواند به رویارویی با روسیه و آمریکا نیز بینجامد. مسکو پیشتر نیز به گسترش جنگ به خزر واکنش نشان داده بود. وزارت خارجه روسیه پس از حملات اسراییل به انزلی در فروردین ماه، از نگرانی مشترک مسکو و تهران درباره کشیده‌شدن درگیری به این دریای خزر خبر داده بود. «دیمیتری پسکوف»، سخنگوی کرملین، در همان دوره از هرگونه گسترش درگیری به خزر ابراز نگرانی کرده بود.
روزنامه «جروزالم‌پست» ۸ نوامبر به نقل از موسسه اطلاعات کشتیرانی «لویدز لیست اینتلیجنس» نوشت شمار شناورهای فعال با پرچم ایران و روسیه در خزر در شهریور نسبت به سال پیش ۲۱ درصد افزایش یافته است. ظرفیت حمل بار عمومی در مسیر دو کشور هم ۳۶ درصد بیشتر شده است. این روزنامه از آستراخان و ماخاچ‌قلعه در روسیه و انزلی و امیرآباد در ایران به‌عنوان بنادر کلیدی مسیر میان دو کشور نام برد. «تایمز اسراییل» نیز گزارش داده بود روسیه قطعات پهپاد را از راه خزر به ایران می‌فرستد. همین گزارش از انتقال غلات، خوراک دام و روغن آفتابگردان در این مسیر خبر داد. پیشتر نیز، در جنگ ۳۹ روزه به انزلی، برای مختل‌کردن این مسیر تلاش کرده بود. با این حال، وال‌استریت ژورنال توقف کامل تجارت دریایی دو کشور را بعید دانست و نوشت محموله‌ها از بنادر جایگزین منتقل می‌شوند.
اما در مورد مسیرهای زمینی، «ماریتایم اگزکیوتیو» نوشت حمل‌ونقل ریلی به ایران از مسیر ترکمنستان، اینچه‌برون و سرخس در ماه‌های اخیر افزایش یافته است. به نوشته این وب‌سایت، تردد کامیون‌ها از ترکیه به شمال‌غرب ایران نیز از چالش‌های کارگروه تازه خواهد بود. این رسانه، شبکه‌های دورزدن تحریم و مسیرهای زمینی را برای واردات کالاهای کم‌حجم و باارزش، از جمله تجهیزات مورد نیاز واحدهای نظامی، مهم توصیف کرد اما این گزارش نیز امکان‌های سنتکام برای انجام این کار را زیر سوال می‌برد.
به بیان دیگر بستن راه‌های مرزی ایران به همسایگانش بستگی دارد. روزنامه «هاآرتص» ۱۹ آبان نوشت آزمون اصلی کارگروه، افزودن لایه‌ای دیگر به تحریم‌ها نیست. آزمون، کشاندن کشورهای پیرامون ایران به سازوکار اجرای آن است، بی‌آنکه رویارویی با تهران تشدید شود.
در عراق، «علاء الوائلی»، رییس اداره گذرگاه‌های مرزی این کشور، اعلام کرد گذرگاه الشیب (چذابه) صبح ۱۹ آبان بازگشایی می‌شود و گذرگاه مندلی (سومار) از جمعه به‌طور موقت بسته خواهد شد. بغداد در ماه گذشته، هم‌زمان با فشار آمریکا برای منزوی‌کردن تهران، بسته بود. این تعطیلی به اعتراض‌هایی در استان میسان عراق انجامید. «فواد حسین»، وزیر خارجه عراق، در این رابطه گفت وزارت خزانه‌داری آمریکا از بغداد خواسته است تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌جز دو گذرگاه، بسته شوند. یکی از گذرگاه‌های مستثنی شده در اقلیم کردستان قرار دارد. حسین، بستن همه گذرگاه‌های رسمی و غیررسمی را دشوار و برای اقتصاد عراق اثرگذار دانست و گفت بغداد همچنان درباره این درخواست با واشنگتن مذاکره می‌کند.
«دنیس سیترونوویچ»، رییس پیشین میز ایران در اطلاعات نظامی اسراییل، دشواری اجرا را از همین جغرافیا ناشی دانست: «ایران کشوری پهناور با مرزهای گسترده، شبکه‌های قاچاق متعدد و دهه‌ها تجربه در دور زدن تحریم‌هاست.» به نوشته او، مختل‌کردن موثر این مسیرها به توان اطلاعاتی فوق‌العاده، همکاری پایدار منطقه‌ای و احتمالا رویارویی با منافع روسیه در خزر نیاز دارد. سیترونوویچ مختل‌کردن مسیرهای تدارکاتی را «یک ابزار، نه یک راهبرد» خواند و هشدار داد اگر این اقدام واقعا موثر شود، «ممکن است به جای آنکه به امتیازدهی ایران منجر شود، روند تشدید تنش‌ها را تسریع کند».
چرا فشار به‌جای جنگ؟
روبیو در پاریس اثر این فشار اقتصادی و تجاری را با میزان فروش نفت سنجید. به گفته او، ایران فقط «تعداد اندکی، تنها چند بشکه» نفت روی آب دارد و «وقتی این هم تمام شود، تقریبا همه درآمد نفتی آن‌ها از بین می‌رود». او افزود: «ایران هرگز تا این حد از فروش انرژی در بازار جهانی ناتوان نبوده است.»
ترامپ این انتخاب را یک روز پیشتر صورت‌بندی کرده بود. او در روزهای اخیر سه گزینه را عنوان کرده بود: حملات نظامی تازه، تداوم فشار اقتصادی، یا توافقی که امتیازدهی هر دو طرف را لازم دارد. اظهارات ۱۸ آبان وی نشان داد که او فعلا گزینه دوم را برگزیده است. ترامپ به خبرنگاران گفت: «ایران از نظر نظامی عملا تمام شده است. ما فقط وضع موجود را حفظ می‌کنیم.» او این وضع موجود را ادامه محاصره دریایی در کنار عملیات تازه «دروازه آهنین» در مسیرهای زمینی توصیف کرد. ترامپ در پستی دیگر از قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و کویت نام برد و نوشت این کشورها «ترجیح می‌دهند وضعیت موجود حفظ شود».
البته این انتخاب پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای شکل گرفت. «جی‌دی ونس»، معاون رییس‌جمهور آمریکا، ۱۳ آبان در پستی در ایکس نوشت: «دلیل شکست ما، جنگ است.» ترامپ نیز پذیرفت که جنگ به حزبش در انتخابات آسیب زده است، اما همچنان گفت جنگ ارزشش را داشت. سه روز بعد بود که سنتکام نیروی ویژه دروازه آهنین را تشکیل داد. به نوشته اکسیوس، «اسکات بسنت»، وزیر خزانه‌داری آمریکا می‌خواهند به‌جای بازگشت شتاب‌زده به جنگ، به این کارزار فرصت بدهد.
واشنگتن ارقام اقتصادی ایران در ماه‌های اخیر را نتیجه فعالیت خود دانسته و می‌گوید دلار رکورد ۲۷۰ هزار تومان را زده و تورم به ۹۰ درصد نزدیک شده است. پیشتر همچنین دولت آمریکا اعلام کرده بود که در شهریور ماه ایران هیچ نفتی بر نفتکش‌ها بارگیری نکرده است. سنتکام نیز برآورد کرد محاصره دریایی مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است. این فرماندهی ۱۶ آبان مدعی شد از زمان ازسرگیری محاصره، مسیر ۱۴۷ کشتی تجاری را تغییر داده و پنج کشتی را از کار انداخته است.
به نظر می‌رسد، آزمون اصلی «دروازه آهنین»، تبدیل فشار اقتصادی به امتیاز سیاسی است. واشنگتن برای این کار باید همکاری کشورهایی را جلب کند که محدود کردن تجارت با ایران برای خودشان نیز هزینه دارد. حتی موفقیت در مختل‌کردن مسیرهای تامین، به‌تنهایی پذیرش شروط آمریکا توسط تهران را تضمین نمی‌کند؛ ادامه فشار بدون گشایش دیپلماتیک می‌تواند وضعیت فرسایشی کنونی را طولانی‌تر کند.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.