Lepsza opieka dla pacjentów z czerniakiem? Ministerstwo publikuje nowe zalecenia

Dokument, który ukazał się w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia, ma uporządkować i podnieść standardy leczenia onkologicznego w Polsce. Wytyczne podzielono na dwie części: dotyczące czerniaków skóry oraz czerniaka oka.

Według  nowych zasad, lekarz patomorfolog ma obowiązek opisać m.in. grubość guza, obecność owrzodzeń, komórki nowotworowe wokół zmiany oraz to, czy guz został wycięty w całości z tzw. czystym marginesem.

Czerniak skóry: obowiązkowe badania genetyczne

"Badanie molekularne w kierunku obecności mutacji genu BRAF jest obowiązkowe u pacjentów z rozpoznaniem czerniaka w stopniu III (operacyjnym i nieoperacyjnym) i IV" - czytamy w obwieszczeniu. Chodzi o gen, który odpowiada za niekontrolowany podział komórek u pacjentów z zaawansowanym czerniakiem. To kluczowa zmiana, bo wiedza o tej mutacji decyduje o doborze nowoczesnych leków celowanych.

W wytycznych doprecyzowano też, kiedy należy badać tzw. węzeł wartowniczy (pierwszy węzeł chłonny, do którego mogą trafiać komórki nowotworowe) oraz kiedy pacjentowi przysługuje specjalne leczenie uzupełniające po operacji.

Czerniak oka: nowe zasady diagnostyki

Zalecenia dotyczą też przypadków czerniaka błony naczyniowej oka, rzadkiego nowotworu złośliwego, ale najczęstszego dotykającego narząd wzroku.

Według opublikowanych przez MZ zasad wstępna diagnoza tego czerniaka nie wymaga rozpoznania patomorfologicznego - jest ono konieczne dopiero po ewentualnym zabiegu wyłuszczenia gałki ocznej lub wycięcia guza. Rozpoznanie opiera się w tym przypadku na szczegółowych badaniach okulistycznych (m.in. badanie dna oka po poszerzeniu źrenicy, USG, tomografia OCT - optyczna koherentna tomografia, gonioskopia - badanie umożliwiające obserwację kąta rogówkowo-tęczówkowego oraz dokumentacja fotograficzna zmiany). W leczeniu zachowawczym zalecanymi metodami radioterapii są brachyterapia, radioterapia protonowa oraz stereotaktyczna. W obwieszczeniu określono zasady dalszego monitorowania - po leczeniu okulistycznym pacjenci powinni przechodzić regularne badania obrazowe (MRI, TK lub USG jamy brzusznej co 3-12 miesięcy, próby wątrobowe co 3-6 miesięcy oraz RTG klatki piersiowej raz w roku) ze względu na ryzyko wystąpienia przerzutów.

W obu grupach chorobowych zalecenia kładą nacisk na zapewnienie pacjentom dostępu do wczesnej rehabilitacji, pomocy psychologicznej oraz konsultacji psychiatrycznych.

Kto jest najbardziej narażony na czerniaka?

Czerniak to nowotwór wywodzący się z melanocytów, czyli komórek wytwarzających melaninę, barwnik skóry. Najczęściej pojawia się na nogach, ramionach, twarzy i plecach, ale może rozwinąć się również na podeszwach stóp, dłoniach, pod paznokciami, a nawet na pośladkach czy w okolicach intymnych.

Niedawno pisaliśmy o tym, że jesień to dobry moment by przyjrzeć się swojej skórze.

- Gdy opalenizna zaczyna znikać, łatwiej zauważyć nowe znamiona lub zmiany, które pojawiły się w istniejących już zmianach barwnikowych. Każde znamię, które zmienia kolor, kształt, wielkość lub zaczyna budzić nasz niepokój, powinno zostać ocenione przez specjalistę – wyjaśniał w październiku prof. Piotr Rutkowski, specjalista chirurgii onkologicznej, kierownik Kliniki Nowotworów Tkanek Miękkich, Kości i Czerniaków Narodowego Instytutu Onkologii.

Warto pamiętać, że choroba nie dotyczy wyłącznie osób intensywnie się opalających. Choć większe ryzyko czerniaka mają m.in. osoby o jasnej karnacji, z licznymi znamionami oraz te, u których w rodzinie występowały przypadki tego nowotworu, zachorować może każdy.

Do grupy szczególnego ryzyka w przypadku czerniaka okna należą osoby, u których już wcześniej rozpoznano i leczono czerniaka skóry - według danych opublikowanych przez portal Zwrotnik raka ryzyko wystąpienia drugiego czerniaka wynosi od 3 do 5 proc.

Jak rozpoznać czerniaka?

Lekarze podkreślają, że wczesny czerniak skóry zwykle nie powoduje bólu ani innych dolegliwości. Najważniejszym sygnałem ostrzegawczym może być po prostu zmiana wyglądu znamienia. Jaka? Można to sprawdzić kierując się opracowanym przez ekspertów systemem ABCDE.

U Ewy, która podzieliła się swoją historią w kampanii edukacyjnej Ruchu Onkologicznego PARS, zaczęło się od niewielkiej zmiany na udzie, wielkości łepka od szpilki. - Pomyślałam sobie: przecież nic takiego się nie dzieje, trzeba to sprawdzić, ale przecież parę tygodni nie zrobi różnicy. Żeby nie myśleć o tym, co dzieje się na moim udzie, nakleiłam plaster - opowiadała.

Gdy zauważyła, że "kropeczka" zaczęła się powiększać, nie zwlekała z wizytą u dermatolożki. "Już po jej minie widziałam, że chyba nie będzie dobrze" - wspomina. I dodaje, że już następnego dnia była u chirurga onkologa, który usunął zmianę i wysłał ją do badania.

Jej przypadek potwierdza, że ten guz wcześnie wykryty jest w olbrzymiej większości przypadków uleczalny.

"Usunięcie czerniaka, kiedy choroba nie jest jeszcze zaawansowana, a działanie lekarzy ogranicza się właściwie do wycięcia znamienia, pozwala na wyleczenie prawie 100 proc. chorych. Dlatego tak ważne jest jego szybkie i prawidłowe rozpoznanie" - informują eksperci na stronie sekcji naukowej Polskiego Towarzystwa Chirurgii Onkologicznej - Akademia Czerniaka.

Jeśli chodzi o czerniaka oka - ten w dużej mierze rozwija się bezobjawowo, ale może dawać o sobie znać astygmatyzmem (może go bezpośrednio powodować lub naśladować jego objawy), słabszą ostrością widzenia oraz zmianą tęczówki oka i jej obrębu.

Najrzadsza postać tej choroby - czerniak ciałka rzęskowego - w zaawansowanym stadium może powodować ból gałki ocznej i zaburzenia widzenia. Jak podaje Zwrotnik raka, objawami, które powinny zaniepokoić są przede wszystkim: ograniczone pole widzenia i pojawianie się po zmroku świetlistych kul w polu widzenia.

Ile osób choruje na czerniaka w Polsce?

"Czerniak to jeden z najgroźniejszych nowotworów skóry, który może szybko się rozwijać i dawać przerzuty. Choć w Polsce występuje rzadziej niż inne nowotwory, liczba zachorowań rośnie" - przypomina portal onkologia.gov.pl, informując, że w 2022 roku liczba zarejestrowano łącznie 4 028 nowych zachorowań - nieznacznie mniej wśród mężczyzn (1 925 przypadków; 45 proc. wszystkich zachorowań) niż wśród kobiet (2 103 przypadków; 55 proc. wszystkich zachorowań).

"Oznacza to, że jedna na 10 tys. osób zachoruje na czerniaka" - czytamy na rządowej stronie.