Lęk, panika, poczucie zagrożenia. Tak może reagować psychika po doświadczeniu traumy

Kluczowe fakty:

• Zespół stresu pourazowego (PTSD) może dotknąć nie tylko bezpośrednich świadków tragicznych wydarzeń.
• Objawy stresu pourazowego mogą pojawić się od razu lub po pewnym czasie. Co powinno zwrócić naszą uwagę?
• Trauma może mieć charakter bezpośredni lub pośredni. Na czym polega różnica?
• Bodźcami wywołującymi reakcje mogą być dźwięki, miejsca lub sytuacje przypominające o tragedii.

Po tragicznych wydarzeniach uwaga skupia się przede wszystkim na sprawcy i motywach jego działania. Dr n. med. Ryszard Kamiński, psycholog i psychoterapeuta, zwraca jednak uwagę, że w centrum powinny znaleźć się także ofiary, ich rodziny oraz świadkowie. - Ci, którzy byli świadkami, i rodziny ofiar są w rozpaczy. Nagle ktoś zginął, nie wiadomo dlaczego. Ludzie będą zastanawiać się: dlaczego akurat on, jak to się stało - mówi.

Jak podkreśla, w takich sytuacjach naturalna może być próba znalezienia wyjaśnienia albo zastanawianie się, czy tragedii można było uniknąć. - Chodzi o to, żeby zrozumieć, że pewnych sytuacji nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Ta nadkontrola, która powoduje, że chcemy wszystko skontrolować, żeby się nie wydarzyło, jest bezsensowna. Normalny człowiek nie jest w stanie wszystkiego skontrolować. I to jest taka informacja dla nas wszystkich, żebyśmy nie dali się, mówiąc brzydko, zwariować - mówi Kamiński.

Zuzanna Butrym, psycholożka i psychoterapeutka, tłumaczy w rozmowie z tvn24.pl, że po dramatycznym zdarzeniu można mówić zarówno o traumie bezpośredniej, jak i pośredniej.

- Trauma bezpośrednia dotyczy sytuacji, w której byliśmy świadkami zdarzenia. Trauma pośrednia pojawia się natomiast wtedy, gdy dowiadujemy się o nim z mediów, mediów społecznościowych czy telewizji. Taki przekaz może zwiększać poczucie lęku, niepewności i niepokoju. Tego możemy doświadczać w obliczu tak tragicznych wydarzeń - tłumaczy.

Objawy nie zawsze przychodzą od razu

Reakcja po traumatycznym zdarzeniu może pojawić się bezpośrednio po nim, ale nie zawsze tak się dzieje. - Na początku możemy działać na adrenalinie, jeżeli byliśmy bezpośrednim świadkiem zdarzenia. Dopiero po czasie mogą być objawy odroczone. Może być też tak, że od razu będziemy odczuwać silne emocje, dysfunkcję w codziennym funkcjonowaniu, wręcz niemożność funkcjonowania i skupianie swoich myśli, odczuć wokół tego wydarzenia - mówi.

Jak dodaje, reakcje są indywidualne. Zdarza się, że symptomy pojawiają się po więcej niż "standardowych" kilku tygodniach. - Mijają pierwsze emocje, mija adrenalina i wtedy zaczynamy u siebie zauważać te objawy. Ale są też przypadki, że ktoś po roku ma konkretny bodziec, który przypomina o traumatycznym wydarzeniu - mówi psycholożka.

Huk, tłum, podobne miejsce. Co może uruchomić lęk?

Zuzanna Butrym, która pracowała z żołnierzami cierpiącymi na PTSD (Zespół Stresu Pourazowego), wspomina, że bodźcem przywołującym traumatyczne doświadczenia może być pozornie neutralny dźwięk. - Żołnierze mówili mi, że nawet jakiś komunikat w sklepie, na przykład spożywczym, już sprawiał, że wracały wspomnienia. Chodzi o jakiś niespodziewany sygnał, który przypominał o tym, że coś tutaj może się dziać - opisuje psycholożka.

Sygnałem ostrzegawczym może być też sytuacja, w której reakcja emocjonalna staje się niewspółmierna do rzeczywistego zagrożenia. Wyzwalaczem może być również miejsce przypominające to, w którym doszło do tragedii, albo obecność w dużym tłumie. - Możemy na przykład znajdować się w podobnym miejscu do tego, w którym doświadczyliśmy jakiegoś traumatycznego wydarzenia, i to też będzie wyzwalać lęk - wyjaśnia.

Lęk, wycofanie, ataki paniki

Jak rozpoznać, że reakcja po tragicznym wydarzeniu zaczyna realnie wpływać na nasze życie? Psycholożka proponuje obserwowanie siebie na kilku poziomach: myśli, zachowania, emocji oraz reakcji psychosomatycznych. - Zazwyczaj to będzie lęk, niepokój, często wycofanie z życia towarzyskiego, w ogóle z naszych codziennych czynności i skupienie naszych myśli wokół dramatycznego wydarzenia - wymienia.

Mogą pojawić się również ataki paniki. - Związane z tym przyspieszone bicie serca, czasem trudności z oddychaniem, hiperwentylacja, bo tego też często pacjenci z PTSD doświadczają. Czyli taki napadowy lęk - mówi.

Niepokojącym sygnałem jest również ciągłe poczucie zagrożenia oraz sytuacja, w której obawa przed powtórzeniem się tragedii zaczyna ograniczać normalne życie.

"Nie jesteśmy w stanie wszystkiego skontrolować"

Na podobny mechanizm zwraca uwagę dr Kamiński. Jego zdaniem po dramatycznych wydarzeniach szczególnie ważne jest niedopuszczenie do sytuacji, w której potrzeba bezpieczeństwa zamienia się w próbę kontrolowania każdego potencjalnego zagrożenia. - Właściwe służby są od tego, żeby to czynić. Ale normalny człowiek nie jest w stanie wszystkiego skontrolować - podkreśla.

Psycholog mówi również o znaczeniu solidarności po tragedii. - Brakuje tego w naszych przekazach, żebyśmy po prostu, na skróty, się kochali, żebyśmy byli solidarni. Za dużo jest przemocy, za dużo jest eskalowania nienawiści – mówi.

Co robić podczas napadu lęku?

Jeżeli po tragicznym zdarzeniu pojawia się silny, napadowy lęk, Zuzanna Butrym radzi przede wszystkim spróbować uspokoić oddech i przypomnieć sobie, że odczuwane zagrożenie nie musi odpowiadać temu, co rzeczywiście dzieje się w danej chwili. - Zawsze mówię o technice kwadratowego oddechu, czyli na cztery wdychamy powietrze, na cztery wydychamy. Uspokajamy oddech i nie hiperwentylujemy się - tłumaczy.

Pomóc może także skierowanie uwagi na inne bodźce oraz tak zwana technika bezpiecznego miejsca. - Wyobrażamy sobie miejsce, do którego zawsze możemy wrócić, które możemy sobie wyobrazić, które jest bezpiecznym miejscem. Doświadczamy tego, gdzie jesteśmy, jakie są widoki wokół, jaki jest zapach. Na tym skupiamy swoją uwagę - opisuje.

Kiedy zwrócić się po pomoc?

Kluczowe jest to, czy lęk i inne reakcje zaczynają dezorganizować codzienne życie. Nie trzeba czekać miesiącami, aż problem sam minie. - Jeżeli to się powtarza i w jakiś sposób dezorganizuje nasze codzienne funkcjonowanie, nawet jeżeli trwa na przykład dwa tygodnie, ale towarzyszy nam codziennie, to uważam, że warto skonsultować się ze specjalistą - mówi psycholożka.

Pierwszym krokiem może być rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą. Ekspertka podkreśla jednocześnie, że decyzje dotyczące ewentualnego leczenia farmakologicznego należą do lekarza.