Onderzoek naar veiligheid van queer personen: 'Extra verlichting is niet genoeg'

Het voorbije jaar waren er in Brussel verschillende ernstige aanvallen tegen LGBTQI+-personen. Zo werd in februari een transgender persoon aangevallen op een MIVB-bus in Schaarbeek, kreeg een vrouw zware klappen aan het Zuidstation en in metrostation Beekkant werd een man toegetakeld met een motorhelm.

De aanvallen passen in een breder patroon van LGBTQIA+-foob geweld in de openbare ruimte, blijkt uit cijfers van koepelorganisatie RainbowHouse Brussels. Uit een analyse van 217 meldingen tussen 2019 en 2024 blijkt dat 48 procent van de gemelde feiten zich in de openbare ruimte afspeelde.

Tegen die achtergrond onderzocht doctoraatsonderzoekster Charlotte van Vessem met drie collega’s hoe queer personen de Brusselse openbare ruimte en het openbaar vervoer in Brussel ervaren.

Een eerdere studie van de gewestelijke instanties Perspective Brussels en Equal.brussels bracht in 2024 het verplaatsingsgedrag van queerpersonen al in kaart. "Dit onderzoek gaat een stap verder en kijkt naar de ervaringen en redenen achter de keuzes die queer personen maken wanneer ze zich door Brussel bewegen", zegt Van Vessem.

Van Vessem vroeg de respondenten bewust niet alleen naar geweld. "Hoewel geweld altijd in ons achterhoofd zit, wilden we meer nuance brengen in de verhalen", zegt ze. "Onderzoek naar veiligheid op straat kan het beeld versterken dat queer personen vooral met angst en geweld worden geconfronteerd. Dat wilden we vermijden. Daarom wilden we ook weten hoe mensen zich in het dagelijkse leven verplaatsen en hoe ze dat ervaren."

Andere route, andere vervoerswijze

Uit het onderzoek blijkt dat gender een belangrijke rol speelt in de manier waarop mensen zich door de stad bewegen. Dezelfde vervoerskeuze kan voor verschillende deelnemers een andere betekenis hebben. "Mannen vertelden bijvoorbeeld dat ze fietsen of wandelen omdat ze dat praktisch, ecologisch of gewoon leuk vinden. Voor vrouwen en mensen die als vrouw worden gezien, spelen veiligheidsoverwegingen vaker een rol."

Sommige mannen ervaren vooral ongemak of angst wanneer hun homoseksualiteit zichtbaar is, bijvoorbeeld wanneer ze hand in hand lopen. Vrouwen gaven vaker aan dat ze zich sowieso al bewust zijn van hun veiligheid in de openbare ruimte.

Deelnemers gebruiken verschillende strategieën om zich veiliger te voelen. Mannen proberen zich soms mannelijker te kleden of hun homoseksualiteit minder zichtbaar te maken. Vrouwen kiezen bijvoorbeeld voor fietsen, snellere routes of ruimere kleding. In sommige gevallen gaan mensen situaties helemaal uit de weg. “Een trans vrouw vertelt dat ze bepaalde situaties soms helemaal vermijdt wanneer het haar te veel wordt. Ze blijft dan liever thuis”, zegt Van Vessem.

Niet alleen de plek, ook de mensen

Een van de belangrijkste conclusies van de studie is dat niet alleen de plek zelf bepaalt hoe veilig iemand zich voelt, maar vooral wie er aanwezig is. "Dat is goed en slecht nieuws voor beleidsmakers", zegt Van Vessem. Goed nieuws, omdat het een op te lossen probleem is. Slecht nieuws, omdat de veiligheid van LGBTQI+-personen niet alleen met infrastructurele wijzigingen op te lossen valt: "Betere verlichting kan helpen, maar volstaat niet", klinkt het.

"Een veilig gevoel gaat over wie de openbare ruimte gebruikt en hoe mensen zich daar tegenover elkaar gedragen", zegt Van Vessem. "Queer personen voelen zich veiliger in situaties waar verschillende groepen zich welkom voelen."

Een voorbeeld dat deelnemers positief beoordeelden, is het Becopark, met het skatepark aan Thurn & Taxis en een brug die werd vernoemd naar queericoon Suzan Daniel. Volgens de deelnemers trekt het park een mix van mensen aan, wat bijdraagt aan het gevoel van veiligheid.

Dat geldt ook voor het openbaar vervoer: een gemengd publiek, waar mensen correct met elkaar omgaan, vergroot het gevoel van veiligheid. Deelnemers merkten op dat er vaak weinig personeel of andere autoriteitsfiguren aanwezig zijn. In trams en metro’s zijn bijvoorbeeld zelden stewards aanwezig.

Ook het gedrag van de reizigers speelt een rol. Kleine overtredingen die ongemerkt passeren tot ernstige gevallen van geweld - denk aan ondernemer Driss Atounane die werd doodgeslagen in de tram nadat hij een andere reiziger wilde verdedigen – dragen bij tot het gevoel van onveiligheid. Dat geldt voor LGBTQI+-personen en ook voor andere reizigers. "Meer aanwezigheid van personeel kan helpen, maar ook campagnes rond hoffelijkheid en gewenst gedrag kunnen een verschil maken", stelt Van Vessem.

‘Maak ruimte voor verschillende queer groepen’

Tot slot kan ook het aanbod aan queer plekken in Brussel volgens Van Vessem beter. Veel uitgaansplekken bevinden zich in het centrum en zijn sterk gericht op het nachtleven, mannen en alcohol. “Er zijn weinig plekken waar queer personen overdag terechtkunnen en sowieso is er weinig aanbod buiten het centrum”, zegt ze.

Vooral voor queer vrouwen is het aanbod beperkt. "The Crazy Circle is momenteel de enige lesbische bar in Brussel en die bevindt zich niet eens in het centrum!" Hoewel er in Brussel verschillende queer-evenementen plaatsvinden, zijn die vaak tijdelijk en op wisselende locaties. Daardoor ontbreekt volgens Van Vessem een vaste plek waar verschillende queer groepen zich thuis kunnen voelen. "Je thuis voelen in de stad heeft ook te maken met de plekken waar je terechtkunt", besluit ze.