Rosja do dziś wstydzi się tego człowieka. "Symbol rozpustnego Rosjanina"

Tomasz Walczak, Interia: W życiu chyba każdej autokracji nadchodzi moment, w którym przywódcy tracą kontakt z rzeczywistością do tego stopnia, że stają się niebezpieczni dla samych siebie oraz systemu, którym rządzą. Ostatni car Rosji Mikołaj II nie był wyjątkiem?

Antony Beevor, brytyjski historyk, autor książki "Rasputin i upadek dynastii Romanowów": - Ojciec Mikołaja, Aleksander III, cieszył się ogromną popularnością; nazywano go wręcz "Rozjemcą", ponieważ za jego panowania nie prowadzono wojen. Problem nie tkwił więc w samej rodzinie Romanowów. Dotyczył on w znacznie większym stopniu osobiście Mikołaja.

Co z nim było nie tak?

- Zmagał się z potężnym kompleksem z powodu swojego niskiego wzrostu, a ponadto zupełnie nie rozumiał polityki. W gruncie rzeczy polityką wręcz gardził. Pragnął być autokratą na wzór swojego ojca. Brakowało mu jednak charakteru, by narzucić swoją wolę, co w pewnym sensie stanowiło jego osobisty dramat. Jednak to, na co zwrócił pan uwagę - brak poczucia rzeczywistości - stanowiło sedno problemu.

I tu na scenę historii wkracza Rasputin.

- Powodem napisania tej książki oraz zainteresowania Rasputinem, carem Mikołajem i ówczesnymi wydarzeniami była chęć zrozumienia źródeł tych procesów. A nade wszystko kwestia tak zwanej teorii wybitnych jednostek w historii.

- W przypadku Rasputina mamy bowiem do czynienia z absolutnym paradoksem: kimś, kto w tym konkretnym przypadku urasta do rangi owej "wielkiej postaci", okazał się syberyjski chłop, niemal analfabeta, nieposiadający żadnego oficjalnego urzędu, pozycji ani zorganizowanego zaplecza zwolenników. A mimo to wywarł na bieg historii większy wpływ niż jakakolwiek inna jednostka w tamtym czasie.

Pana zdaniem działalność Rasputina była bezpośrednią przyczyną upadku Imperium Rosyjskiego czy raczej symptomem schyłku tamtej epoki?

- Odegrał w upadku imperium dwie bardzo konkretne role. Pierwsza opierała się na plotkach i kłamstwach. Chodzi o przekonanie ówczesnych Rosjan, że Rasputin sypiał z carową. W oczach opinii publicznej czyniło to Mikołaja słabym, bezwolnym rogaczem. W tak patriarchalnym społeczeństwie, jakim była ówczesna Rosja, oznaczało to całkowitą utratę autorytetu. Z tego właśnie powodu w chwili wybuchu rewolucji lutowej żaden oficer nie zamierzał dobyć szabli w jego obronie.

A ten drugi wymiar jego wpływu na historię?

- Chodzi o rolę, jaką Rasputin odegrał w rewolucji lutowej w 1917 roku, która obaliła carat. To prowadzi nas do fundamentalnego pytania z zakresu historii alternatywnej i wiąże się ze słowami Aleksandra Kiereńskiego, który stwierdził, że bez Rasputina nie byłoby Lenina.

Car żył ułudą mistycznej, duchowej więzi łączącej monarchę z prostym ludem - arystokracja według niego właściwie się nie liczyła. Z kolei chłopów przez wieki utwierdzano w micie "dobrego cara", który jest bez winy, lecz pozostaje osaczony przez skorumpowane otoczenie dworskie

---

Miał rację?

- Odpowiedzialność Rasputina za dojście Lenina do władzy zrealizowała się właśnie poprzez rewolucję lutową, która nie miała nic wspólnego z działalnością rewolucjonistów. Ani eserowcy, ani bolszewicy - z Leninem przebywającym w Zurychu, Stalinem na Syberii i Trockim w Ameryce Północnej - nie spodziewali się wybuchu rewolucji.

- Kiedy w lutym 1917 roku wybuchły zamieszki chlebowe, wszyscy sądzili, że to chwilowe rozruchy, które miną, gdy tylko nadejdą dostawy zboża. Rewolucja wybuchła z powodu Aleksandra Protopopowa, ministra spraw wewnętrznych mianowanego pod wpływem Rasputina i carycy. Protopopow zażądał przejęcia całkowitej kontroli nad koleją, po czym wpadł w panikę, wywołując totalny chaos.

- W lutym 1917 roku wcale nie brakowało pszenicy ani mąki - problem polegał na tym, że pociągi utknęły w zaspach, zamarzły i zostały porzucone w niewłaściwych miejscach z winy Protopopowa. A Protopopow był człowiekiem niespełna rozumu - cierpiał na kiłę w stadium paraliżu postępującego. I to Rasputin ponosił pełną odpowiedzialność za jego nominację.

Rasputin wcale nie był pierwszym na dworze Mikołaja II, który usiłował wywierać wpływ na cara, jego myślenie i przekonania - na długo przed nim pojawił się tam pewien Francuz Nizier Anthelme Philippe.

- Car żył ułudą mistycznej, duchowej więzi łączącej monarchę z prostym ludem - arystokracja według niego właściwie się nie liczyła. Z kolei chłopów przez wieki utwierdzano w micie "dobrego cara", który jest bez winy, lecz pozostaje osaczony przez skorumpowane otoczenie dworskie. To myślenie przetrwało zresztą aż do czasów stalinowskich; uderzająca była liczba więźniów Gułagu głęboko przekonanych, że aresztowano ich przez pomyłkę, za co winę ponosi otoczenie - Beria i inni - a nie sam Stalin. Ten mit w historii Rosji sięga bardzo daleko.

Skoro przed Rasputinem był ów Francuz, to można odnieść wrażenie, że gdyby Rasputin się nie pojawił, musieliby go sobie wymyślić - car i jego żona po prostu rozpaczliwie kogoś takiego potrzebowali.

- Myślę, że to prawda. Trudno to definitywnie udowodnić, ale tak najpewniej było. Potrzebowali kogoś, kto potrafiłby ich uspokoić i podnieść na duchu, a Rasputin radził sobie z tym znakomicie. Zawsze potrafił dobrać odpowiednie słowa.

- Kiedy podczas I wojny światowej cesarzowa rozpaczała z powodu ogromnej liczby poległych na froncie żołnierzy, powiedział jej: "Wasza Wysokość, pomyśl o nich jak o świecach płonących jasnym płomieniem wokół tronu Boga". Dokładnie tego potrzebowała, by zredukować wewnętrzne napięcie emocjonalne. Co więcej, Rasputin zjawił się w idealnym momencie.

To znaczy?

- Wszedł na scenę dziejów w listopadzie 1905 roku, tuż po katastrofie i upokorzeniu Rosji w wojnie z Japonią, za którą wyłączną winę ponosił car. Potrafił ich ukoić przede wszystkim swoim głosem. Wiele osób uważało go za hipnotyzera oddziałującego wzrokiem, co w pewnych przypadkach mogło mieć miejsce, lecz w przeważającej mierze działała barwa i ton jego głosu. Niestety nie zachowało się żadne nagranie, więc nie możemy tego zweryfikować.

Niezwykła jest również sama droga, jaką Rasputin przebył na salony Petersburga - car uchodził niemal za postać boską, więc prostemu chłopu nie było łatwo dotrzeć przed jego oblicze. Jak do tego doszło?

- To był doprawdy niezwykły łańcuch rekomendacji. Wszystko zaczęło się w Kazaniu od zamożnej kobiety, na której zrobił ogromne wrażenie. Przedstawiła go ona miejscowemu biskupowi, a ten z kolei skontaktował go ze znacznie bardziej wpływowym hierarchą w Petersburgu.

- Biskup petersburski przedstawił go z kolei jednej z czarnogórskich księżniczek, żonie wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, późniejszego naczelnego wodza armii rosyjskiej. I to właśnie tą drogą Rasputin stanął ostatecznie przed carem.

- W zaledwie kilka miesięcy pokonał drogę po szczeblach drabiny społecznej w oszałamiającym tempie. Niezwykle trafne spostrzeżenie na jego temat pozostawiła wspaniała pisarka Nadieżda Teffi, którą zresztą dwukrotnie usiłował uwieść.

Co o nim napisała?

- W swoim krótkim eseju o Rasputinie zauważyła, że zrobiono z niego postać przerastającą jego własne możliwości. Choć na salonach Petersburga potrafił okazywać bezgraniczną arogancję i absolutną pewność siebie, Teffi uważała, że w głębi duszy doskonale zdawał sobie sprawę, iż znalazł się w świecie, który go przerasta, a grunt usuwa mu się spod nóg. Jestem przekonany, że miała całkowitą rację.

Wspomniał pan o arystokracji i elitach finansowych, które wprowadziły Rasputina do Petersburga. Świadczy to o ogromnym popycie petersburskiej socjety na - jak bym to określił - perwersyjny, zdeprawowany spirytualizm, który ułatwił mu taką karierę.

- Zjawisko to nie ograniczało się wyłącznie do Petersburga. Mniej więcej w tym samym czasie z podobnymi tendencjami mieliśmy do czynienia w Paryżu, a nawet w Londynie. Była to swoista atmosfera schyłku wieku, podszyta obsesją na punkcie okultyzmu, choć dla większości ludzi stanowiło to jedynie formę salonowej gry. Ów specyficzny nastrój panował w wielu krajach, choć rzeczywiście w Petersburgu był on szczególnie wyrazisty.

Gdy car czy jakikolwiek inny przywódca Rosji - co zresztą podczas pandemii COVID-19 było u Putina jeszcze bardziej jaskrawe - odcina się od świata, jego zdolność do trzeźwej oceny sytuacji dramatycznie na tym cierpi

---

Co to mówi o ówczesnej elicie?

- Niewątpliwie panowała wśród niej powszechna fascynacja seansami spirytystycznymi. Jednocześnie rosyjska arystokracja postrzegała rodzinę cesarską jako środowisko skrajnie odizolowane, zamykające się we własnym kręgu i unikające kontaktu z elitami towarzyskimi. Uznawano to w tamtych kręgach za zachowanie wręcz "mieszczańskie".

- Jeden z nielicznych udanych żartów Karola Marksa dotyczył Wielkiej Brytanii - stwierdził on, że to jedyny kraj, w którym klasa robotnicza jest równie burżuazyjna jak monarchia. Coś z tego zjawiska widać było w Petersburgu: arystokracja gardziła carską familią za jej "burżuazyjność", ponieważ monarchowie nie wydawali bali i nie chcieli, by ich córki obracały się w zdeprawowanym otoczeniu szerszej rodziny Romanowów.

- Sama cesarzowa jeszcze u schyłku panowania powtarzała, że prawdziwy lud Rosji, czyli chłopstwo, szczerze ją kocha, podczas gdy arystokracja, pogrążona w tańcach i cudzołóstwie, traktuje ją z pogardą.

To szalenie interesujące - owo osamotnienie monarchy i jego małżonki. Samotny władca jest skazany na popełnianie kardynalnych błędów, co historia unaoczniała wielokrotnie, zarówno w carskiej Rosji, jak i obecnie. Widać tu uderzającą analogię między upadkiem Imperium Rosyjskiego a dzisiejszą agonią putinowskiej Rosji.

- Zgadzam się w tym sensie, że gdy car czy jakikolwiek inny przywódca Rosji - co zresztą podczas pandemii COVID-19 było u Putina jeszcze bardziej jaskrawe - odcina się od świata, jego zdolność do trzeźwej oceny sytuacji dramatycznie na tym cierpi. Ta prawidłowość sprawdza się zresztą pod każdą szerokością geograficzną, ilekroć rządzący izolują się od społeczeństwa.

Kiedy Rasputin poczuł, że zyskuje realny wpływ na cara i może manifestować swoją władzę?

- Nie stało się to od razu. Początkowo były to po prostu zwykłe rozmowy. Naiwność Mikołaja była wręcz porażająca: w swoich dziennikach potrafił zapisać, że po powrocie do domu zastał żonę w serdecznej rozmowie z Rasputinem, do której z wielką radością się przyłączył.

- Kompletnie nie dostrzegał, że godziło to w elementarne zasady etykiety dworskiej i było katastrofalne dla reputacji cesarzowej. To z tych sytuacji zrodziły się plotki o ich rzekomym romansie, a z czasem wręcz fantazje, jakoby Rasputin sypiał również ze wszystkimi carskimi córkami.

- Przypominało to atmosferę przedednia rewolucji francuskiej i oszczerstwa kolportowane pod adresem Marii Antoniny czy księżnej de Lamballe. W Rosji miało to jednak kolosalne znaczenie polityczne, ponieważ, jak wspomnieliśmy, Mikołaj całkowicie utracił szacunek, zwłaszcza w korpusie oficerskim.

Przed wybuchem wojny fundamentem pozycji Rasputina był wpływ wywierany za pośrednictwem cesarzowej, oparty na jego zdolności nie tyle do wyleczenia carewicza Aleksego, ile do uśmierzania cierpień wywoływanych przez hemofilię

---

Jaki był rzeczywisty zakres wpływów Rasputina? Wielu zarzucało mu przecież, że podejmuje decyzje w zastępstwie cara i carycy. Właśnie dlatego zorganizowano zamach na jego życie, łudząc się, że jego eliminacja rozwiąże wszystkie problemy państwa.

- Jeśli mówimy o wpływach brzemiennych w tragiczne skutki, to nastąpiło to dopiero w 1915 roku, gdy car osobiście objął naczelne dowództwo i przeniósł się do Stawki. Wcześniej relacje te miały charakter znacznie bardziej prywatny i nie przekładały się bezpośrednio na funkcjonowanie rządu.

- W 1914 roku, w chwili wybuchu wojny, kiedy Rasputin leżał ranny po ugodzeniu nożem, usiłował odwieść cara od angażowania się w konflikt, kierując się logicznym przekonaniem, że to chłopstwo ucierpi na wojnie najbardziej. Cesarzowa myślała zresztą podobnie.

- Mikołaj nie zamierzał jednak tolerować jakichkolwiek prób wpływania na niego w sprawach wojskowych - uważał tę sferę za absolutnie nienaruszalną. Co ciekawe, w późniejszym okresie wojny, gdy Rasputin sformułował radę o charakterze militarnym - która zbiegiem okoliczności była całkiem sensowna - car całkowicie ją zignorował.

- Przed wybuchem wojny fundamentem pozycji Rasputina był wpływ wywierany za pośrednictwem cesarzowej, oparty na jego zdolności nie tyle do wyleczenia carewicza Aleksego, ile do uśmierzania cierpień wywoływanych przez hemofilię.

To był kluczowy czynnik?

- Przełom nastąpił w 1912 roku w pałacyku myśliwskim w Spale, na ziemiach polskich, gdzie chłopiec zmagał się z potwornym atakiem hemofilii. Był to największy kryzys w życiu młodego następcy tronu i decydujący moment w relacjach Rasputina z dworem, a zarazem zjawisko najtrudniejsze do racjonalnego wytłumaczenia.

To znaczy?

- Rasputin nie był obecny na miejscu; kiedy cesarzowa powiadomiła go, że lekarze nie dają chłopcu żadnych szans na przeżycie, przysłał telegram ze słowami: "Nie lękaj się. Nie pozwól lekarzom ingerować. Wszystko będzie dobrze". Jak te słowa podziałały na dziecko na odległość? Wcześniej, przy bezpośrednim kontakcie, potrafił uspokajać chłopca swoim głosem - zresztą nie tylko carewicza, ale również syna arystokratki Lili Dehn w podobnym kryzysie - co obniżało ciśnienie krwi i łagodziło potworny ból stawów.

- W Spale sprawa była jednak bardziej tajemnicza: być może to sama cesarzowa, odzyskawszy wiarę dzięki zapewnieniu Rasputina, przemówiła do syna w sposób, który zdołał go wyciszyć. Relacje ówczesnych lekarzy są fascynujące - żaden z nich nie potrafił wyjaśnić, co i w jaki sposób osiągnął Rasputin.

Kobiety natomiast - choć oczywiście nie wszystkie, to jednak większość - były Rasputinem zafascynowane: jego bezpośredniością, umiejętnością nawiązania dialogu i rzekomym zrozumieniem ich wnętrza

---

To bez wątpienia ugruntowało jego niezachwianą pozycję w oczach rodziny carskiej.

- O tak! Od czasu tamtych wydarzeń w Spale car i całe jego otoczenie zdali sobie sprawę, że w oczach Aleksandry Rasputin jest świętym mającym bezpośredni kontakt z Bogiem, wobec czego nikt nie może wystąpić przeciwko niemu.

Nie wszyscy jednak ulegali jego czarowi; wielu zdawało sobie sprawę, jak bardzo jest niebezpieczny. Dotyczyło to w przeważającej mierze mężczyzn, na których nie działało ani jego spojrzenie, ani głos. W którym momencie elity uświadomiły sobie, że mają do czynienia z człowiekiem groźnym, którego trzeba w ten czy inny sposób wyeliminować z gry?

- Wielu dostrzegało to zagrożenie od samego początku. Mężczyzn odrzucał przede wszystkim sposób, w jaki się do nich odnosił - z dokładnie taką samą poufałością zwracał się do arystokratki, jak i do deputowanego do Dumy.

- Kobiety natomiast - choć oczywiście nie wszystkie, to jednak większość - były nim zafascynowane: jego bezpośredniością, umiejętnością nawiązania dialogu i rzekomym zrozumieniem ich wnętrza. Wystarczy przypomnieć sobie "Annę Kareninę" i realia tamtej epoki, by uświadomić sobie, jak skrajnie patriarchalny był ówczesny Petersburg, a stosunek mężów do żon w najlepszym razie protekcjonalny. Kobiety traciły więc dla Rasputina głowę, bo potrafił dać im poczucie, że się nimi interesuje.

Jak to tracenie głowy wyglądało?

- Księżne i hrabiny dosłownie padały mu do stóp, obcinały mu paznokcie u nóg, by wszywać je w suknie niczym talizmany, a resztki z jego talerza zbierały jak święte relikwie. To były znamiona sekty.

- Oddawały mu się fizycznie na każde żądanie, a nawet gdy traktował je obcesowo czy wręcz ordynarnie. Sam fakt, że zwracał na nie uwagę, sprawiał, że stawały się wobec niego całkowicie bezwolne. Najbardziej odrażająca hipokryzja Rasputina ujawniła się jednak podczas wojny.

Współczesna Rosja bywa przewrażliwiona na punkcie jego reputacji. Uważa się tam, że na Zachodzie Rasputin stał się wygodnym symbolem brudnego, pijanego i rozpustnego Rosjanina - stereotypem powielanym bez umiaru

---

Co ma pan na myśli?

- To wtedy zrozpaczone kobiety przychodziły błagać o ocalenie mężów lub synów przed wysłaniem na front. Bezwzględnie żądał wówczas, by natychmiast się rozbierały i kładły, a w niektórych przypadkach dopuszczał się przemocy. I to wszystko czynił człowiek mieniący się głosem prostego, niewinnego rosyjskiego ludu.

Częścią mitu Rasputina jest wizerunek dewianta i drapieżcy - motyw, który zresztą propaganda sowiecka z lubością eksploatowała.

- Nie ma co do tego najmniejszych wątpliwości. Ciekawe jest to, jak bardzo współczesna Rosja bywa przewrażliwiona na punkcie jego reputacji. Uważa się tam, że na Zachodzie Rasputin stał się wygodnym symbolem brudnego, pijanego i rozpustnego Rosjanina - stereotypem powielanym bez umiaru. Z tego względu w dzisiejszej Rosji woli się eksponować jego autentyczny wymiar duchowy.

- Postać Rasputina jest doprawdy fascynująca ze względu na ten niezwykły kontrast między nieskrywaną, autentyczną naiwnością duchową a drugą, całkowicie zdeprawowaną, żądną władzy i chuci naturą.

Wspominaliśmy już o przekonaniu, że zamordowanie Rasputina uchroni kraj przed upadkiem, co oczywiście okazało się złudzeniem. Jak przyjęto wiadomość o jego śmierci w stolicy i wśród elit - czy dominowało poczucie ulgi, że oto zażegnano katastrofę?

- Wieść o zabójstwie Rasputina wywołała w Petersburgu i w całym kraju falę powszechnej euforii. Była to jednak radość wyłącznie warstw średnich oraz arystokracji.

- Wśród chłopstwa nastroje były zgoła odmienne: wielu prostych ludzi uważało, że oto jedyny chłop, któremu udało się dotrzeć do cara, został zamordowany przez arystokratów. Reakcje na prowincji były więc pełne goryczy.

- Niedługo potem, na początku 1917 roku, wybuchła obsesja na jego punkcie. Ze zdumieniem odkryłem, jak wiele frywolnych filmów o Rasputinie powstało w Piotrogrodzie w ciągu pierwszych miesięcy 1917 roku. Kręcono je masowo i na kolanie, głównie po to, by zarobić pieniądze na fali wczesnej rewolucyjnej swobody.

Rozmawiał Tomasz Walczak