سهم کشورهای عربی خلیج فارس در هرگونه توافق بین آمریکا و جمهوری اسلامی
محمد الرمیحی (الشرق الاوسط) – هیچکس نمیتواند با قطعیت بگوید که میان آمریکا و جمهوری اسلامی جنگی در جریان است یا صلحی برقرار خواهد شد؛ اما آنچه مسلم است، این است که هر دو طرف از این درگیری فرسوده شدهاند. کشورهای خلیج فارس در تصمیمگیری برای آغاز این درگیری نقشی نداشتند، اما بهای سنگینی بابت آن پرداخت کردند. بنابراین اگر قرار باشد صلحی برقرار شود، پذیرفتنی نیست که کشورهای خلیج فارس پس از تحمل چنین هزینه سنگینی، از صحنه کنار گذاشته شوند. این نکته، نقطه آغاز در بررسی تلاشهای جاری برای متوقف کردن رویاروییای است که در وضعیتی میان جنگ و صلح قرار دارد. کشورهای خلیج فارس در صورت دستیابی به توافق، منافع مستقیمی در شکلگیری آن دارند و مشارکت آنها شرطی اساسی برای امضای هر توافقی است، اگر که قرار است دوام داشته باشد.

هزینهای که کشورهای خلیج فارس متحمل شدهاند، تنها به یک تأسیسات آسیبدیده یا یک کشتی ازکارافتاده محدود نمیشود. در تنگه هرمز، جریان انتقال انرژی و تجارت با اختلال روبرو میشود، خطرات حمل و نقل دریایی و بیمه افزایش مییابد و زمان تحویل کالاها با عدم اطمینان بیشتری همراه میشود. در بابالمندب نیز تهدیدهای حوثیها باعث میشود برخی کشتیها مسیرهای طولانیتری را انتخاب کنند؛ در نتیجه، هزینه حمل و نقل افزایش یافته و تأمین کالاها با تأخیر مواجه میشود. در فاصله میان این دو گذرگاه دریایی، اقتصادهایی آسیب میبینند که برای ادامه پروژههای خود، ایجاد فرصتهای شغلی و حفظ ثبات در کشورهایشان به تجارت منظم و پایدار نیاز دارند.
به همین دلیل، موضع کشورهای خلیج فارس در حمایت از کاهش تنش، از درک درست منافع ملی آنها سرچشمه میگیرد. کشورهای خلیج فارس برنامههای خود را بر پایه تنوع بخشیدن به اقتصاد، جذب سرمایهگذاری و فراهم کردن فرصتهای شغلی برای میلیونها نفر از اتباع خارجی بنا کردهاند. ادامه درگیری، بخشی از منابعی را که برای تحقق این اهداف اختصاص یافته است، مصرف میکند. این کشورها به همسایگانی نیاز دارند که بتوان با آنها بر اساس قواعد روشن بینالمللی و سازمان ملل متحد ارتباط داشت؛ در حالی که شفافیت و قابل پیشبینی بودن، همانطور که شاهدش هستیم و آن را لمس میکنیم، آخرین ویژگیهایی است که میتوان از رژیم ایران انتظار داشت.
از این دیدگاه، این میانجیگری که قطر رهبری آن را بر عهده گرفته و عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس از آن حمایت کردهاند، اهمیت ویژهای پیدا میکند. دوحه به تبادل پیشنهادها و نزدیک کردن دیدگاههای واشنگتن و تهران ادامه داد. همچنین شاهزاده خالد بن سلمان، با وجود تشدید مواضع و تنشها علیه عربستان سعودی، برای دستیابی به نوعی تفاهم منطقی به تهران سفر کرد. وزیران امور خارجه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز تأکید کردند که این تلاشها با هماهنگی شرکای منطقهای انجام میشود. با وجود تمام این تلاشها، کسانی که اخبار را دنبال میکنند، ممکن است هر روز با دیدگاهی متفاوت روبرو شوند.
به همین ترتیب، تماسهای عربستان سعودی با طرفین مربوطه و ادامه گفتگو با جمهوری اسلامی، باعث شده است که این کشور در تلاش برای یافتن راه حل حضور فعال داشته باشد. ریاض از وزن سیاسی و اقتصادی برخوردار است که هرگونه ترتیبات منطقهای پایدار در آینده به آن نیاز دارد. تعدد کانالهای ارتباطی کشورهای خلیج فارس میتواند به روند مذاکرات کمک کند، به شرط آنکه بر پایه تفاهم درباره اهداف و تقسیم مسئولیتها باشد؛ به گونهای که از سوء استفاده از اختلاف دیدگاهها میان پایتختهای منطقه جلوگیری شود.
در هر شرایطی، کشور میانجی در خلیج فارس نباید به بهانه انتقال پیامهای دو طرف، منافع خود را نادیده بگیرد. او باید برای دستیابی به توافقی تلاش کند که منافعاش را حفظ کند و اساس آن آزادی کشتیرانی و حفاظت از تأسیسات غیرنظامی باشد. توافقی که تنها بخشی از پرونده هستهای را حل و فصل کند، کافی نیست؛ آنهم در حالی که تهدیدهای مربوط به گذرگاههای دریایی و گروههای مسلح ایدئولوژیک وابسته به رژیم ایران همچنان امنیت منطقه را مختل میکنند. بنابراین هر توافقی ممکن است یک دور از درگیریها را متوقف کند، اما زمینههای دور بعدی جنگ را همچنان باقی بگذارد.
تحرکات میانجیگرانه در شرایطی ادامه دارد که نشانههایی از امکان به جریان افتادن روند حل و فصل مناقشه اوکراین و روسیه نیز دیده میشود. در پایان هفته گذشته، مذاکراتی با حضور روسیه، اوکراین، ایالات متحده و برخی کشورهای اروپایی در پایتخت امارات متحده عربی، ابوظبی، برگزار شد. پس از پایان این مذاکرات هنوز دود سفید (نشانه دستیابی به توافق) بلند نشده و ادامه جنگ، احتیاط را ضروری میسازد؛ زیرا نزدیک شدن به مذاکرات به معنای نزدیک شدن به صلح نیست. مسائل مربوط به سرزمینها و تضمینهای امنیتی همچنان میتوانند مانع دستیابی به تفاهم در این جنگ طولانی شوند.
اگر روند مذاکرات اوکراین در آینده پیشرفت کند، ممکن است اولویتهای قدرتهای بزرگ تغییر یابد و توانایی آنها برای رسیدگی به پروندههای دیگر افزایش پیدا کند. یکی از این پروندهها، مسئله ایران است. در چنین شرایطی ممکن است واشنگتن و مسکو در دستیابی به تفاهمهایی که تنشها را در خارج از اروپا کاهش دهد، منافع مشترکی پیدا کنند. این احتمالی است که باید آن را مورد توجه قرار داد، بدون آنکه فرض کنیم توافقی جامع وجود خواهد داشت که سرنوشت همه مناطق را تعیین کند.
درسی که کشورهای خلیج فارس باید از وضعیت کنونی بگیرند، این است که پیش از آنکه تفاهمهایی شکل بگیرد که اصلاح آنها در آینده دشوار باشد، مطالبات خود را از همان ابتدا مطرح کنند.
در اسرائیل نیز انتخاب گادی آیزنکوت برای تلاش در جهت تشکیل دولت، احتمال تغییر در رهبری سیاسی را مطرح میکند؛ اما این مسئله لزوماً به معنای تغییر اساسی در سیاستها نیست. محاسبات ائتلافی، مواضع احزاب و تأثیر جنگ بر جامعه اسرائیل که موجب عمیقتر شدن تعصب در آن شده، محدوده تحرک هر دولت اسرائیلی را تعیین میکند. بنابراین، نه باید تمام امیدها را به خروج یک فرد از رهبری و ورود فردی دیگر گره زد و نه باید فرصتی را که ممکن است در نتیجه تغییرات سیاسی و دگرگونی محاسبات مربوط به تشدید تنشها ایجاد شود، نادیده گرفت.
معیار کشورهای خلیج فارس باید همچنان بر اساس رفتار و عملکرد طرفین باشد. باید منتظر ماند و دید آیا مسیر جدی و عملی برای تحقق حقوق فلسطینیان گشوده خواهد شد یا نه؛ زیرا ثبات منطقه بدون در نظر گرفتن چشمانداز سیاسی برای فلسطینیان در کنار اسرائیلیها امکانپذیر نیست.
مشارکت مورد انتظار کشورهای خلیج فارس به معنای اعطای حق تعیین سرنوشت یک کشور دیگر به هیچ طرفی نیست، بلکه هدف آن تثبیت حق کشورهای منطقه در برخورداری از امنیت و حفظ حاکمیت ملی خود است.
جمهوری اسلامی ایران باید درک کند که اطمینان بخشیدن به کشورهای همسایه، نیازمند تعهدات عملی است. واشنگتن نیز باید بداند که توافق با تهران، جایگزین رایزنی با شرکای خود نمیشود.
کشورهای خلیج فارس دیدگاه مشخصی درباره آنچه میپذیرند و آنچه رد میکنند، دارند. همکاری اقتصادی آینده آنها نیز به رفتاری وابسته است که به این تعهدات احترام بگذارد. در همین راستا، به نظر میرسد در میان کشورهای خلیج فارس موضعی مشترک در حال شکلگیری است که مطالبات امنیتی و اقتصادی آنها را مشخص میکند و میکوشد تلاشهای میانجیگرانه آنان را به مشارکت در ساختن ترتیبات آینده منطقه تبدیل کند.
ضروری است که ساز و کارهایی برای راستآزمایی تعهدات و رسیدگی به موارد نقض توافق در نظر گرفته شود، نه اینکه صرفاً به تعهدات کلی و مبهمی اکتفا شود که ارزیابی و سنجش آنها دشوار است.
کشورهای خلیج فارس بخش بزرگی از هزینههای این درگیری را تحمل کردهاند و در جستجوی راه حل نیز مشارکت داشتهاند؛ بنابراین حق دارند در تعیین شرایط ثبات منطقهای شریک باشند و در صورت دستیابی به توافق، منافع آنها مورد توجه قرار گیرد. بنابراین هرکس هزینه درگیری را تحمل میکند، باید در شکل دادن به پایان آن نیز مشارکت داشته باشد.
*منبع: الشرق الاوسط
*نویسنده: دکتر محمد الرمیحی استاد دانشگاه کویت
*ترجمه و تنظیم از کیهان لندن
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.