Październik 1956, czyli przełom w aparacie represji

Tekst powstał w ramach specjalnego cyklu "Zapomniana rewolucja"

Sponsor publikacji: Bank Pekao S.A.

Dla głównych bohaterów książki "Stygmat" również rozpoczęły się zmiany, które wypchnęły ich z kręgu ludzi systemu władzy i układu politycznego, który oboje tworzyli od 1944 r. (Helena Wolińska) i 1945 r. (Włodzimierz Brus). Zmienia się w tym czasie cały krąg władzy, który już nieodwołalnie kończy czasy stalinowskie. Nie zmienia się jednak system, który jest gwarantowanym układem zawartym przez Wielką Trójkę w Jałcie. Związek Radziecki pozostaje hegemonem dla Polski i innych krajów "demokracji ludowej". Pewnymi wyjątkami są jedynie Jugosławia, Rumunia i Albania.

W lutym 1956 r. dochodzi do szokującego dla wszystkich "wierzących" komunistów XX Zjazdu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Nowy przywódca ZSRR Nikita Chruszczow wygłosił referat pt. "O kulcie jednostki i jego następstwach", w którym skrytykował represyjną politykę Józefa Stalina. Mówił w nim o represjach, także wobec członków partii komunistycznych.

Referat w swoim założeniu miał być tajny, ale kiedy trafił do Warszawy, szybko zaczął być kolportowany nie tylko wśród członków PZPR. Jego odbitki można było kupić także na słynnym praskim Bazarze Różyckiego. Pierwszą ofiarą tajnego referatu Chruszczowa był sprawujący rządy w Polsce Bolesław Bierut, który w marcu 1956 r. w Moskwie zapada na ciężką chorobę płuc, wskutek której umiera.

Już wiosną tego roku Biuro Polityczne KC PZPR powołało komisję, która miała wyjaśnić okoliczności związane z przebywającymi w odosobnieniu licznymi więźniami politycznymi — ofiarami systemu stalinowskiego, których również oskarżała w licznych sfingowanych procesach Helena Wolińska.

• PRZECZYTAJ: Oto prawdziwe znaczenie 1956 r. Przez kilka dni ważyły się losy Polski

Zmianom uległ też cały aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej. Cały aparat bezpieczeństwa od Polski Lubelskiej, czyli od lipca 1944 r., powstawał w oparciu o wzorce sowieckie przy dużym wsparciu funkcjonariuszy NKWD. Podstawową kadrę stanowili absolwenci kursu dla kadry bezpieki w Kujbyszewie, ale były też tam osoby, które na podstawie polecenia partyjnego trafiały do resortu. Często były to kadry wywodzące się z działaczy partyjnych Komunistycznej Partii Polski, które wykazały się działalnością jeszcze w okresie międzywojnia tj. przed likwidacją partii na polecenie Stalina.

Julia Brystygierowa trafiła do aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej na podstawie rekomendacji partyjnej, o czym między innymi wspominał Jakub Berman w rozmowie z Teresą Torańską w książce "Oni". Wielu ważnych notabli pracujących w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego lokowano tam na podstawie rekomendacji o charakterze towarzyskim, ale byli też tacy, jak osławiony szef Biura Śledczego MBP Józef Różański (właśc. Józef Goldberg), którzy mieli swoje kontakty z sowieckimi służbami jeszcze w okresie II RP.

Postaciami, które od 1944 r. ze strony partyjnej sprawowały polityczny nadzór nad aparatem bezpieczeństwa, byli: Władysław Gomułka i Jakub Berman, który od końca lat 40. obok Bolesława Bieruta i Hilarego Minca tworzył ścisły układ władzy komunistycznej Polski Ludowej. W rozmowach, które Berman w latach 80. prowadził z Teresą Torańską, wielokrotnie wspominał on o tym, że główny nadzór nad służbami specjalnymi w Polsce, w tym przede wszystkim nad niesławną Informacją Wojskową, sprawowali Sowieci, a polski aparat był tylko wykonawcą ich poleceń.

Wgląd do prowadzonych najważniejszych spraw politycznych miał Berman, ale nie był nigdy pewien — jak sam o tym wspominał — wiarygodności przedstawionego materiału śledczego: na ile był on spreparowany, czy wymuszony przez śledczych MBP. W swoich wyznaniach na kartach książki Teresy Torańskiej "Oni" Berman zaprzecza swojej wiedzy o tym, że znaczna część zeznań w procesach politycznych była wymuszana biciem i torturami, w których w szczególny sposób lubował się Józef Różański. Zdaniem swoich ofiar, które przeżyły jego śledztwa, miał on skłonności psychopatyczne i w sposobach prowadzenia śledztw znajdował pokrętną przyjemność.

Zachowały się liczne świadectwa przesłuchiwanych przez Józefa Różańskiego ofiar jego sadystycznych poczynań, ale jest to lektura dla osób o twardych nerwach i dużej odporności psychicznej. Sam Różański jest postacią, która powinna doczekać się opracowań z dziedziny kryminologii i psychiatrii klinicznej. Jest to też przykład człowieka, który stawia nas przed odwiecznym pytaniem filozofów i teologów: unde malum? (skąd zło?).

Zachowała się spora część materiałów ze śledztw prowadzonych w czasach stalinowskich przez Biuro Śledcze MBP przy osławionej ul. Rakowieckiej 37 i ten zasób archiwalny jest dostępny dla badaczy w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Dzięki niemu historycy i badacze są w stanie opisać formy i metody śledztw oraz skalę zbrodni sądowych okresu stalinowskiego.

Dokumenty te pozwoliły także określić skalę nadużyć w aparacie bezpieczeństwa, prokuraturach wojskowych i sądach w okresie stalinowskim. Skala tych bezprawnych działań była przerażająca nawet dla członków Biura Politycznego KC PZPR. Dosyć szybko te ustalenia więc utajniono, żeby nie wywołały większych wstrząsów w aparacie partyjnym i strukturach władzy, a przede wszystkim w społeczeństwie.

Oceniając treść tych dokumentów z dzisiejszej perspektywy, trzeba przyznać, że były one bardzo odważnym audytem tego wszystkiego, co miało miejsce w UB, prokuraturach i sądach. Archiwa te zmuszają do postawienia wniosku, że okres od 1947 roku do jesieni 1954 roku był okresem wyjątkowej w skali przemocy i budowania władzy na brutalnej rozprawie ze środowiskami antykomunistycznymi, podziemiem AK-owskim oraz częścią działaczy komunistycznych, którzy byli aktywni jeszcze w Komunistycznej Partii Polski.

• PRZECZYTAJ: Jak polskie kino pokazywało okres stalinizmu

Wśród tych ostatnich znalazł się sam Władysław Gomułka, który został aresztowany podczas urlopu z żoną Zofią w Krynicy 2 sierpnia 1951 r. i przebywał wraz z nią w specjalnym więzieniu MBP, tzw. Willi "Spacer", do 13 grudnia 1954 r. Jakub Berman w przywoływanej wcześniej książce "Oni" sugerował swojej rozmówczyni Teresie Torańskiej, że naciski na aresztowanie Gomułki i rozprawę z nim były przekazywane kierownictwu partyjnemu z ZSRR. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych przez wszystkie kraje "demokracji ludowej" poza Jugosławią i Polską Ludową przetoczyła się fala czystek i procesów pokazowych, w wyniku których skazywano przywódców komunistycznych tych państw, a reżimy bazujące na bezpiece jeszcze bardziej wzmagały terror wobec społeczeństwa.

Bierut i Berman byli świadomi tego, że jeśli dojdzie do rozprawy z Władysławem Gomułką, oni sami będą następnymi w kolejce do likwidacji, dlatego obaj nie spieszyli się ze śledztwem wobec Gomułki, który przez cały okres swojego aresztowania był tylko kilka razy przesłuchany, ani tym bardziej z procesem pokazowym, na którym — zgodnie z ówczesną logiką tego typu postępowań sądowych — musiałby ostatecznie zapaść wyrok śmierci. Bierut i Berman grali na czas, a śmierć Stalina pozwoliła im umyć ręce i zrezygnować z krwawej rozprawy ze swoim partyjnym towarzyszem.

Sam Berman w rozmowach z Torańską, zapewne w ramach samousprawiedliwienia i racjonalizacji swoich czynów z tego okresu, mówił, że w przypadku najważniejszych spraw o charakterze politycznym czy dotyczących spraw wojskowych, po zapoznaniu się z materiałem ze śledztwa przekazywał go ze swoimi uwagami Bolesławowi Bierutowi i że to on podejmował decyzję w zakresie wyroków śmierci.

Z zachowanych archiwów Departamentu Śledczego MBP wiemy też, że większość działań prokuratorów i sądów, łącznie z wyrokami, wypływała ze strony funkcjonariuszy UB prowadzących śledztwa. Prokuratorzy i sędziowie w bardzo wielu przypadkach tylko potwierdzali wyroki na podstawie wydawanych im sugestii i poleceń z UB. Funkcjonariusze UB i Informacji Wojskowej zdawali sobie doskonale sprawę z roli, którą sprawowali w ówczesnym systemie władzy i karnie oraz posłusznie ulegali sugestiom mocodawców przez lata pozostając absolutnie przy tym bezkarni.

To aparat partyjny bał się bezpieki cywilnej i wojskowej, a nie odwrotnie. Zagrożenie u działaczy partyjnych wzmagał tajemniczy i okryty złą sławą Departament X MBP, który zajmował się infiltracją i inwigilacją działaczy partyjnych najwyższego szczebla, a jednym z najbardziej osławionych funkcjonariuszy był jego wicedyrektor podpułkownik Józef Światło (właśc. Izaak Fleischfarb), człowiek o niezwykłej wiedzy o kulisach władzy i życiu prywatnym partyjnych dygnitarzy. Do 1994 r. żył w Stanach Zjednoczonych pod opieką tamtejszych służb.

Józef Światło, fot. Forum

Onet

Zmarł w wieku 79 lat w Stanford w stanie Connecticut. Informacja o jego śmierci była przez całe lata strzeżoną pilnie tajemnicą przez Amerykanów. Jedną z pierwszych osób, która dotarła do tej informacji, był zmarły niedawno m.in. biograf Józefa Światły, prof. Andrzej Paczkowski.

1. Ucieczka

Przełomowy moment w historii aparatu represji łączy się z postacią wspominanego przed chwilą Józefa Światło, który wraz ze swoim szefem pułkownikiem Anatolem Fejginem otrzymał za pośrednictwem Jakuba Bermana polecenie od samego Bolesława Bieruta. Obydwaj — Fejgin i Światło — mieli doprowadzić do uciszenia Wandy Brońskiej, córki znanego działacza Mieczysława Brońskiego, który był ważnym funkcjonariuszem partyjnym Komunistycznej Partii Polski. Gdy Broński został zamordowany w ramach Wielkiej Czystki w 1937 r. w ZSRR, Wanda trafiła do łagru na Magadanie, gdzie niewolniczo pracowała w kopalni złota.

W 1949 r. Brońska zbiegła do Berlina Zachodniego, a następnie rozpoczęła aktywną współpracę z Radiem Wolna Europa, w którym przygotowała cykl audycji na temat zbrodniczości systemu sowieckiego, koncentrując się na opisie systemu łagrów i ich znaczenia dla sowieckiego systemu władzy i gospodarki. Fejgin i Światło przy współpracy wschodnioniemieckiej STASI mieli uzgodnić formę i metody jej wyeliminowania. Na początku grudnia 1953 r. Fejgin i Światło udali się do Berlina Wschodniego na rozmowy w sprawie tej ściśle tajnej sprawy.

5 grudnia 1953 r. w strefie zarządzanej przez Francuzów w Berlinie Zachodnim Józef Światło nieoczekiwanie jednak zniknął. Według jego osobistej relacji uciekł ze sklepu, w którym był z Fejginem i zgłosił się do placówki amerykańskiej, gdzie został poddany gruntownej weryfikacji. Do dzisiaj nie znamy prawdziwych powodów jego ucieczki i jej okoliczności. Sprawa wywołała szok w kierownictwie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego oraz w kierownictwie partii i władz komunistycznych Polski Ludowej.

Jesienią 1954 r., po dokonaniu pełnej weryfikacji Światły przez służby amerykańskie, zorganizowano konferencję prasową z jego udziałem, a od jesieni zaczęły się na antenie Radia Wolna Europa audycje z jego udziałem. Łącznie nadano 139 audycji, które były słuchane przez kierownictwo partyjne i Polaków. Na triumwirat sprawujący władzę w Warszawie, czyli Bieruta, Bermana i Minca, padł blady strach. Dynamika zdarzeń zaczęła nabierać tempa.

Sam Józef Światło system rządów w Warszawie przedstawiał tak: "Zjawisko niewolniczej, służalczej uległości reżymu warszawskiego najjaskrawiej ujawniło się w czasie pierwszego urzędowego obiadu, w którym brałem udział wraz ze swoim wiceministrem. W czasie tego obiadu prezydował i nadawał ton rozmowie Bierut. Opowiadał on o zamiarach i decyzjach gospodarza. Gospodarz postanowił, gospodarz chce, gospodarz odmawia. W pierwszej chwili nie zorientowałem się, o kogo chodzi. Dopiero po pewnym czasie zrozumiałem, że gospodarzem, o którym mówił Bierut z taką rewerencją i namaszczeniem, jest Stalin" (Zbigniew Błażyński, "Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii", wyd. LTW, Łomianki 2012).

2. Zmiany w partii i bezpiece

Przełom w kraju rozpoczyna się po pierwszych audycjach Józefa Światły, które emituje RWE. Na przełomie listopada i grudnia 1954 r. dochodzi do trzydniowej narady w Komitecie Centralnym PZPR. Rozpoczyna się krytyka liderów partyjnych, tj. Bolesława Bieruta i Jakuba Bermana, którzy popadają we wzajemny, trwający do śmierci Bieruta w marcu 1956 r., konflikt. Hilary Minc próbuje mediować pomiędzy oboma adwersarzami, ale bez większego skutku.

Stefan Staszewski wprost atakuje liderów partyjnych, przede wszystkim Jakuba Bermana i Hilarego Minca, de facto podważając rolę lidera, tj. Bolesława Bieruta. Dla Bieruta skala stresu jest trudna do zniesienia, coraz częściej zagląda do kieliszka, żeby rozładować wewnętrzne napięcie. Jakub Berman przechodzi dwa mikrozawały. Te dolegliwości zdrowotne są także skutkiem kampanii antysyjonistycznej, która przeszła przez ZSRR i inne demoludy w końcówce rządów Stalina w 1953 r. Berman także poddawany jest coraz większej presji ze strony funkcjonariuszy UB.

Jest coraz bardziej świadomy faktu, że po kampanii antysyjonistycznej w ZSRR popadł u Stalina i kierownictwa sowieckiego w polityczną niełaskę. Jak relacjonuje po latach Teresie Torańskiej, podczas podróży do Moskwy Bolesław Bierut jest sprawdzany przez Józefa Stalina i wypytywany o lojalność "pierwszego" wobec Bermana. Bierut rozumie intencje Stalina i deklaruje swoją lojalność i zaufanie do swojego najbliższego współpracownika, nie poddaje w wątpliwość jego zaufania do partii, a tym samym do samego Stalina.

23 grudnia 1953 r. Moskwa poinformowała o tym, że został stracony Ławrientij Beria, szef osławionej sowieckiej bezpieki, czyli NKWD. Wraz z nim zostało zlikwidowanych prawie czterdziestu jego najbliższych współpracowników. Błyskawicznie dokonano czystki w sowieckim aparacie bezpieczeństwa: z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MWD) zwolniono ok. 4 tysięcy pracowników.

Na poważnie i z całą determinacją rozpoczęła się walka z beriowszczyzną i jej stronnikami. Rozpoczęła się rozprawa z tymi, którzy odpowiadali za wieloletni terror, który dotknął także samych sowieckich komunistów. Wypuszczono z więzień i łagrów znaczną ilość więźniów politycznych.

Cały aparat władzy w bloku państw komunistycznych był lustrzanym odbiciem tego, co działo się w Związku Sowieckim. Większość zmian w poszczególnych państwach "demokracji ludowej" następowała po zmianach na Kremlu. Nie mogło się też nic wydarzyć w poszczególnych stolicach demoludów bez zgody i akceptacji w samej Moskwie — obowiązywał system naczyń połączonych.

Rzeczą naturalną było więc, że wezwany do Moskwy Bolesław Bierut również został zobligowany do korekty kursu w Polsce. Dla wszystkich osób z kierownictwa Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego stało się jasne, że rozprawa z okresem terroru stalinowskiego dotrze również do kraju.

Paradoksalnie jednak to właśnie po śmierci Stalina w Polsce Ludowej wzmógł się terror: doszło do procesu biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, zatrzymano i internowano prymasa Polski ks. kard. Stefana Wyszyńskiego, przygotowywano proces "trockistów", został aresztowany (zgodę na zatrzymanie podpisała prok. Helena Wolińska) bliski współpracownik Władysława Gomułki — Zenon Kliszko — i marszałek Michał Rola-Żymierski.

Monolit jednak samoczynnie pękał i nie był już do utrzymania. 7 lipca 1953 r. doszło do spotkania i narady kierownictwa Urzędu Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a także prokuratorów i sędziów z prokuratorem generalnym Stefanem Kalinowskim.

Prokurator Kalinowski podczas tej odprawy zarzucił przedstawicielom wyżej wymienionych organów stosowanie bezprawnych metod nacisków na oskarżonych oraz stosowanie przymusu fizycznego. Kalinowski zarzucił także pracownikom organów bezpieczeństwa stosowanie bezprawnych nacisków na prokuratorów.

Stanisław Radkiewicz z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego mówił o "łamaniu praworządności" podczas prowadzonych przez funkcjonariuszy bezpieczeństwa śledztw. Odprawa skutkowała kontrolą, którą przeprowadzono w aresztach śledczych i więzieniach, które to ośrodki odosobnienia były w gestii Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

Kontrola została powtórzona późną wiosną 1953 r. i była elementem narady 24 lipca 1953 r. na posiedzeniu Sekretariatu Biura Organizacyjnego Komitetu Centralnego PZPR. W wyniku narady wyłoniono komisję, która miała z ramienia partii ocenić i skontrolować działania bezpieki, pracowników więziennictwa oraz funkcjonariuszy milicji.

Po ucieczce wicedyrektora Departamentu X ppłk. Józefa Światły minister bezpieczeństwa publicznego Stanisław Radkiewicz powołał komisję, która miała prześledzić i sporządzić raport na temat działalności Światły w strukturach resortu. Komisja działała od 14 grudnia 1953 r. do 24 stycznia 1954 r. W raporcie komisja nie była w stanie wyjaśnić powodu ucieczki wicedyrektora Departamentu X, ale starała się dociec, z jakim wrogiem ideologicznym Światło miał kontakt i jakim ośrodkom dywersji mógł podlegać.

Sprawa Światły miała niebagatelne znaczenie dla bezpieki i zmusiła kierownictwo resortu do zmian. 27 lutego 1954 r. Stanisław Radkiewicz podjął decyzję o redukcji kadr w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego. Podjęto też działania w sprawie lepszej organizacji pracy oraz nakreślono nowy zakres obowiązków dla funkcjonariuszy bezpieki. Zrezygnowano także z dalszej pracy z częścią źródeł.

3 marca 1954 r. Radkiewicz wydał nowy rozkaz, który dotyczył metod pracy dla oficerów prowadzących przesłuchania. Formalnie zabronił w nim stosowania jakiegokolwiek przymusu fizycznego wobec oskarżonych. Zabroniono przesłuchań ciągłych (tzw. konwejer), które pozbawiały aresztantów snu. Oskarżony miał mieć zapewnione przynajmniej siedem godzin nieprzerwanego snu na dobę.

W lutym 1954 r. Edward Ochab, który stał na czele komisji partyjnej do przeprowadzenia kontroli wybranych śledztw dotyczących notabli partyjnych i wysokich rangą oficerów wojska, poinformował szefa Departamentu Śledczego MBP Józefa Różańskiego, że w najbliższym czasie dojdzie do znaczących zmian w organach bezpieczeństwa. Podobne uwagi na temat śledztw nadzorowanych także przez Różańskiego wyrażał Jakub Berman, który był osobą numer dwa w państwie.

Coraz głośniej mówiono także wśród kadry Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego o konieczności usunięcia z bezpieki pułkownika Józefa Różańskiego i szefa osławionego Departamentu X pułkownika Anatola Fejgina. Na przełomie 1953 i 1954 r. doszło do redukcji kadry MBP, wyszli na wolność pierwsi więźniowie polityczni, poprawiono także warunki bytowe w celach aresztów i więzień. Niektórym z osadzonych dano możliwość pisania skarg do Rady Państwa i Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej.

Po rozpoczęciu emisji audycji z Józefem Światło w Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa zmiany w bezpiece uległy gwałtownemu przyspieszeniu. 19 października 1954 r. na posiedzeniu nadzwyczajnym Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR podjęto decyzję o przeprowadzeniu reorganizacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i powołaniu w jego miejsce dwóch nowych resortów: Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP), który miał odpowiadać za bezpieczeństwo państwa, i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW), zajmującego się ładem publicznym.

W momencie reorganizacji resortu Bolesław Bierut odwołał z dotychczas pełnionej funkcji Romana Romkowskiego. Pracę dyrektorów departamentów śledczego i X, tj. Różańskiego i Fejgina, poddano ocenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej — w skład komisji CKKP weszli Franciszek Jóźwiak, Franciszek Mazur i Adam Doliński.

O nadużyciach w bezpiece zaczęli też mówić w kierowniczych gremiach partii m.in. tacy działacze jak Wiktor Kłosiewicz, przewodniczący Centralnej Rady Związków Zawodowych, będący również członkiem Rady Państwa i sekretarz KC Jerzy Morawski. Rzeczywistość, która do tej pory była publicznym tabu, stawała się elementem debat na różnych szczeblach partii. Coraz głośniej podnoszono kwestie kontroli partyjnej nad organami bezpieczeństwa.

W wyniku powołania Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego od grudnia 1954 r. do maja 1955 r. zwolniono z resortu 6500 pracowników etatowych. Pracowników tych objęto opieką, która polegała na znalezieniu im odpowiedniego zatrudnienia w innych instytucjach państwa, które nie uszczuplałoby wcześniejszego uposażenia.

Po wygłoszeniu w Moskwie w lutym 1956 r. przez Nikitę Chruszczowa tajnego referatu o kulcie jednostki i nadużyciach władzy w okresie sprawowania jej przez Józefa Stalina w Polsce w kwietniu 1956 r. ogłoszono amnestię. Łącznie przez cały 1956 r. zwolniono z więzień ponad dziewięć tysięcy osób. Nie mogło to oczywiście zapobiec temu, że podczas tzw. wydarzeń czerwcowych w Poznaniu gniew manifestantów skupił się na aparacie bezpieczeństwa, czego wyrazem był atak na siedzibę Urzędu Bezpieczeństwa.

W listopadzie 1956 r. kilka tygodni po słynnym wiecu, który odbył się w Warszawie 24 października 1956 r., Władysław Gomułka zdecydował się na likwidację Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego i przeniesienie wszystkich jego zadań do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Z resortu bezpieczeństwa zwolniono wówczas Julię Brystygier i inną prominentną postać — Józefa Czaplickiego. Dokonano kolejnej redukcji etatów, w wyniku której zwolniono 12 tysięcy pracowników, a ogólny stan zatrudnienia zmniejszono o około 40 proc.

3. Sprawa Różańskiego

Jeszcze jesienią 1953 roku do Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej wpłynął list od więźniarek grupy specjalnej, Biura Specjalnego, następnie Departamentu X — Haliny Siedlik i Eugenii Piwińskiej — w którym znalazły się drastyczne opisy śledztw, którym zostały poddane przez szefa Departamentu Śledczego MBP pułkownika Józefa Różańskiego.

Autorki napisały o metodach śledztwa wobec nich zastosowanych, tj. o biciu, kopaniu, wyzywaniu, pluciu, wybijaniu zębów i całym arsenale środków dotyczących wszystkich form nękania psychicznego. Przed komisję CKKP wezwano Różańskiego i całą grupę jego współpracowników i podwładnych. W wyniku listu i przesłuchań przed komisją 5 marca 1954 r. Józef Różański został zwolniony z MBP.

Czasowo został zatrudniony w Zespole Programu Zagranicznego Polskiego Radia, potem został dyrektorem w Państwowym Instytucie Wydawniczym. Po czterech miesiącach pracy wylądował w szpitalu — kłopoty wiązały się z chorobą żołądka. Dopiero w październiku 1954 r. opuścił szpital.

Różański został aresztowany 8 listopada 1954 r. ok. 19:15 po wyjściu z gmachu KC PZPR. Rozpoczęło się śledztwo, podczas którego, mimo komfortowych warunków w celi, w której przebywał, Różański przeżył załamanie nerwowe. Wiosną 1956 r. zapadła decyzja o aresztowaniu gen. Romana Romkowskiego i płk. Anatola Fejgina. 23 kwietnia 1956 r. zatrzymano Romkowskiego i osadzono w areszcie głównym Głównego Zarządu Informacji przy ul. Chałubińskiego 3a. 24 kwietnia 1956 r. został zatrzymany Anatol Fejgin, który również wylądował w areszcie przy ul. Chałubińskiego.

Proces całej trójki rozpoczął się 16 września 1957 r. Akt oskarżenia zawierał osiem tomów akt śledztwa i 56 akt dokumentów z MBP, stanowiących główny materiał dowodowy. Na proces złożyło się 36 posiedzeń sądu; przed sądem zeznawało 115 świadków. Z polityków zeznawali: Jakub Berman, Leon Kasman, Franciszek Mazur, Stanisław Radkiewicz.

Ze względu na charakter sprawy wszystkie posiedzenia odbywały się za zamkniętymi drzwiami. Proces był nagrywany na taśmach dźwiękowych, a w prasie relacjonowano jego przebieg. 11 listopada 1957 r. sąd ogłosił wyrok — Józef Różański i Roman Romkowski zostali skazani na 15 lat więzienia, a Anatol Fejgin otrzymał wyrok 12 lat więzienia.

Skazani złożyli apelację do Sądu Najwyższego, w którym tylko Różańskiemu obniżono karę do 14 lat więzienia. Współcześnie historycy uważają, że sprawa była kontrolowana i wręcz w niektórych momentach sterowana przez Władysława Gomułkę i kierownictwo PZPR.

W innym również wywołującym duże emocje procesie został skazany inny funkcjonariusz bezpieki — podpułkownik Józef Dusza, który także znany był z bestialskich metod przesłuchań. W jego przypadku także zastosowano odebranie stopnia oficerskiego i zdegradowano go do stopnia szeregowca. Za swoje czyny Józef Dusza został skazany przez sąd na 5 lat pozbawienia wolności.

4. Rozrachunki partyjne

Jeszcze w trakcie gorących przesileń politycznych, tj. w październiku 1956 r., w trakcie VIII Plenum KC PZPR powołano "komisję do zbadania odpowiedzialności partyjnej osób, które sprawowały nadzór nad organami bezpieczeństwa". Na jej czele stanął przewodniczący Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej Roman Nowak. W skład komisji weszli: Ostap Dłuski, Zenon Kliszko, Edmund Pszczółkowski i Marian Rybicki.

Przewodniczący i skład komisji zapoznali się z materiałami archiwalnymi i dokumentami MBP, odbyli także rozmowy z byłymi więźniami tajnego więzienia Departamentu X MBP w Miedzeszynie oraz z nadzorującymi je oficerami Departamentu X. Komisja wyniki swojej pracy ogłosiła wiosną 1957 r.

Komisja stwierdziła, że "bezsporną odpowiedzialność polityczną […] za ciężkie przestępstwa i wypaczenia, jakie dokonane zostały przez niektóre organa bezpieczeństwa publicznego (Departament X MBP), oraz za ogromną krzywdę, jaką wyrządzono wielu niewinnie oskarżonym członkom partii i bezpartyjnym, jak również za krzywdę wyrządzoną całej partii" są odpowiedzialni: Jakub Berman, Stanisław Radkiewicz, Mieczysław Mietkowski i Hilary Minc. W raporcie pominięto Bolesława Bieruta.

5. Destalinizacja

Na początku swojego tekstu przywołałem cytat z budzącej kontrowersje książki "Stygmat. Helena Wolińska i Włodzimierz Brus. Biografia" autorstwa Katarzyny Kwiatkowskiej-Moskalewicz. Autorka w swojej książce niejednokrotnie stawia tezę, że Październik ’56 był zaczynem tego, co stało się w marcu 1968 r., czyli czystki antysemickiej w aparacie władzy.

W tym miejscu warto przypomnieć statystykę sporządzoną na użytek Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, która zachowała się w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, dotyczącą funkcjonariuszy bezpieki, którzy sami w ankietach personalnych deklarowali swoje żydowskie pochodzenie. Część z tych osób była jeszcze związana z przedwojennym ruchem komunistycznym. W latach 1944-1954 na ok. 450 osób na najwyższych stanowiskach kierowniczych bezpieki (naczelnicy wydziałów i wyżej) około 167 miało pochodzenie żydowskie, co stanowiło 37,1 proc. pracowników wyższego szczebla. Natomiast w powstałym po reorganizacji w 1954 r. Komitecie ds. Bezpieczeństwa Publicznego spośród 86 osób na stanowiskach kierowniczych odsetek ten wynosił 34,5 proc.

Kwestie te od wielu lat budzą spory. Jest to o tyle zaskakujące, że w 1956 r. chodziło o destalinizację aparatu władzy i bezpieczeństwa. Dopiero po marcu 1968 r. kwestia pochodzenia brała prymat nad rolą odgrywaną w aparacie władzy w latach 1944-1956. Rzeczą bezsporną, a przy tym moralnie naganną, jest to, że w marcu 1968 r. skrzywdzono wielu niewinnych Polaków żydowskiego pochodzenia. W październiku 1956 r. z aparatu represji usuwano ludzi, o których można powiedzieć wszystko poza tym, że byli niewinni.

Sponsor publikacji: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej i Bank Pekao S.A.