Mustafa Kemal Paşa ve Abilov

Son dönemde Azerbaycan – Türkiye ilişkileri gergin bir süreçten geçerken Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 8 Kasım günü Şuşa’ya giderek Azerbaycan’ın Zafer Günü’nü kutlaması, ardından Cumhurbaşkanı Aliyev’in BM İklim Değişikliği Konferansı için Antalya’ya gelmesi buzların eridiğini gösteriyor. Bilindiği üzere 2020 yılında Ermenistan ile ateşkesin imzalandığı 10 Kasım günü “Zafer Günü” ilan edilmiş ancak Atatürk’ün vefat yıldönümü olması nedeniyle, Aliyev’in isteğiyle “Zafer Günü” 8 Kasım’a çekilmişti. “Kardeş ülke yas tutarken Azerbaycan sevinemez” denilmişti. 

Öte yandan üç gün önce, 10 Kasım günü Azerbaycanlı tarihçi Dilgam Ahmed “teleqraf.az” sitesinde iki ülkenin dostluğunu vurgulayan güzel bir yazı kaleme aldı. Atatürk’ün vefatının ardından Dolmabahçe’deki törenden ve iki Azerbaycanlıdan söz ediyordu. Yazısındaki ilgili bölüm şöyledir: 

"…ziyaretçiler arasında iki Azerbaycanlı da vardı. Saraya gelip taziye defterini imzaladıktan sonra, bir sonraki cumhurbaşkanı İsmet İnönü'ye telgraf gönderdiler. Bu kişiler, Cumhuriyetimizin son dahiliye vekili Mustafa Vəkiloğlu ve ilk harbiye vekili Hüsrov Sultanzade (Xosrov Sultanzadə) idi. Mustafa Bey, İsmet Paşa'ya gönderdiği telgrafta ‘Büyük Türk evladımız Atatürk'ü kaybettik. Tüm Türkler için büyük bir yas günü olan bu günlerde, biz bedbaht Azerbaycan Türklerinin kalpleri de kan ağlıyor.’”

Atatürk’ün vefatından büyük bir üzüntü duyan bir başka Azerbaycanlı da Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurucusu Mehmed Emin Resulzâde idi. Bilindiği üzere Resulzâde, Kızılordu’nun Azerbaycan’a girmesiyle sürgüne gönderilmiş bir isimdir. 1938 senesinde Atatürk’ün vefat ettiği sırada Varşova’dan gönderdiği telgrafta şöyle söylemiştir: “Kardeş Türkiye’nin büyük matemine milli Azerbaycan adına candan teessürle iştirak ederim”. 

*Resulzâde’nin telgrafı (teleqraf.az, Dilgam Ahmed)

Dilgam Ahmed yazısında ayrıca Azerbaycan Türklerinin Atatürk’ü çok sevdiklerini belirtirken bir de ayrıntıyı paylaşmıştır. Atatürk’ün Latife Hanım ile 6 Ekim 1924 günü Kars’ı ziyaret ettiğini, bölgedeki Azerbaycanlıların Atatürk’e “Selam Türkün bayrağına” türküsünü okuduğunu ve ünlü “Arşın Mal Alan” piyesinden parçalar oynadıklarını aktarmıştır. Ayrıca Millî Mücadele döneminde de Azerbaycanlıların Mustafa Kemal Paşa’ya destek verdiklerini ifade ederek sözlerini şöyle bitirmiştir: “Atatürk'ün ölüm yıldönümünde, onu saygıyla anıyor ve Ankara semalarında süzülen ruhuna selam veriyoruz”. 

“MİLLÎ MÜCADELE’DE BİR DOST”

Dilgam Ahmed’in dediği gibi Kurtuluş Savaşı döneminde Azerbaycan desteğini esirgemez. Ankara’ya bir de elçi gönderir. Ekim 1921’de görevlendirilen, Atatürk’ün “Kardeşim” diye hitap ettiği, vefat ettiği zaman da naaşının Azerbaycan’a ulaştırılması için çaba harcadığı bir isimdir o; İbrahim Abilov… 

Mustafa Kemal Paşa 18 Kasım 1921 günü Cebeci’deki Azerbaycan elçiliğinin açılışını yaparken “Bu kardeşlik bağlarının teyit ve takviyesi için gönderilen Sefir İbrahim Abilov Bey’in seçiminde Azerbaycan Hükümeti’nin isabeti büyüktür. Çünkü İbrahim Abilov Hazretleri bu dostluk bağını ruhunda duymuş bir zattır” cümlesiyle memnuniyetini dile getirir. 

*Azerbaycan elçiliği açılışı 18 Kasım 1921 

“ÖZEL ANILARDA ABİLOV”

Abilov, Ankara’da bulunduğu dönemde Azerbaycan yardımlarının (Benzin, makine yağı, petrol vb.) Türk ordusuna ulaştırılmasını da sağlar. Kendisine bu nedenle teşekkür belgesi takdim edilir. 

* Abilov’a Himaye-i Etfal Cemiyeti’nden dolayı verilen teşekkür belgesi. (Devlet Arşivleri: DK_C_G0142533_1_761)

*3 Nisan 1922 Çay. Aralov ve Abilov ile cephe ziyareti. 

Ayrıca Mustafa Kemal Paşa, Sovyet elçisi Aralov’u ile birlikte Abilov’u da cephe gezisine götürerek Ilgın Manevralarını yerinde takip etmiştir. Abilov karakteriyle de Ankara’daki herkesin sevdiği bir isim olmuştur. Mustafa Kemal Paşa’nın hayatında aldığı en özel kararlardan birini de Abilov’un elçilik binasında ilk defa açıklamıştır. O günün tanıdığı İsmail Habip (Sevük) Bey Cebeci’deki sefarethanede yaşananları şöyle anlatmıştır: 

“1923 İkinci Kanunun 4’üncü Cuma gecesi: Azerbaycan sefareti Cebeci’de, ahşap, iri gövdeli eski Ankara konaklarından birindeydi. (…) Millî Mücadele Ankara’sının unutulmaz şahısları arasına giren sevimli Sefir İbrahim Abilov davetlilerini Azeri şivesinin ayrı bir tat verdiği çetrefilli Türkçesiyle karşılıyor. Ortada iyi süslenmiş bir masa, masada tabak tabak siyah havyar ve salonun dibinde yüksekçe bir sofa üstünde bize Azeri havaları çalacak olan bir çalgı takımı… (…) Gazi geliyor dediler o an. Gece yarısına doğruydu, Gazi kürklü paltosunu çıkardı. Gözleri ışık, yüzü neşe ve içi iltifat dolu. (…)  Gözler ona dikildi, kulaklar ona açılmış. Verdiği haber hakikatten bir sürprizdi: Evleniyorum! (…) Anlattı, ilk defa orada, o gece bu evlenme işini uzun uzun anlattı.”  

Bununla birlikte aynı dönemde Yunus Nadi’nin Ankara’da çıkardığı Yenigün gazetesinde de bir Abilov’a dair bir haber çıkar. 11 Haziran 1922 tarihli gazetede Abilov’un kızının dünyaya geldiği duyurulur. Doğum, Cebeci’deki elçilik binasında gerçekleşirken Abilov Meclis’e gider ve müjdeli haberi Mustafa Kemal Paşa’ya verir. Ardından da isim babası olmasını ister. Mustafa Kemal Paşa da yeni doğan kıza “Anadolu” ismini verir.

*Heykeltıraş Münevver Rzayeva tarafından yapılan Abilov’un kızı Anadolu’nun büstü.

“KARDEŞ’E VEDA”

Millî Mücadele döneminde Mustafa Kemal Paşa’nın hep yanında olan Ahmet Çavuş da Abilov’a dair ilginç bilgi paylaşır. 29 Ocak 1923 günü Latife Hanım ile evleneceği zaman nikah şahitlerinden birinin Abilov olduğunu iddia eder. 

Atatürk’ün sevgisini kazanan Abilov İzmir İktisat Kongresi sırasından apandisitinin patlaması sonucu 23 Şubat 1923 günü ani bir şekilde vefat eder. Mustafa Kemal Paşa bu durum karşısında “Büyük bir felaket meydana geldi. Büyük bir insanı, kalbi her zaman bizim için çarpan aziz bir adamı kaybettik” diyerek üzüntüsünü dile getirir. Ailesi, Abilov’un memleketinde defnedilmesini istemesi üzerine Mustafa Kemal Paşa naaşın tahnit edilerek Azerbaycan’a gönderilmesini sağlar. Cenaze töreninde elçi Memduh Şevket Esendal yaptığı konuşmada “Aziz dostluğunu yitirmek Gazi M. Kemal Paşa’nın belini bükmüştür” cümlesini kurar. Atatürk’ün “kardeşim” diyerek hitap ettiği Abilov’un vefatı herkesi üzüntüye boğarken İzmir’de yayımlanan Ahenk gazetesi ardından şöyle yazar: “Türkiye’de Abilov’u bir öz kardeş gibi sevmeyen ve ona saygı göstermeyen tek kişi bile yoktur. O milli kurtuluş mücadelemizin en yoğun döneminde bizim aramızda gerçekten öz bir kardeş olarak bulundu”.