Zabili ciężarną kobietę na oczach ok. 30 świadków. Potem pojechali na pasterkę

• W nocy z 24 na 25 grudnia 1976 r. pod Połańcem zamordowano ciężarną 18-latkę, jej męża i 12-letniego brata. Sprawcy upozorowali wypadek drogowy, a ok. 30 świadków z autobusu przysięgło milczenie na medalik, pieczętując przysięgę krwią.
• Przez lata wieś kryła morderców, a za wroga uznała matkę ofiar. Upór Zdzisławy Kality doprowadził do procesu, w którym zapadły cztery wyroki śmierci. Dwa wykonano, a kilkanaście osób skazano za fałszywe zeznania.
• Historia wraca w serialu Jana Holoubka "Wśród nocnej ciszy". Roman Czejarek opowiada, co wydarzyło się naprawdę. Od kiełbasy zabranej z wesela po obrońcę, który jako minister sprawiedliwości próbował podważyć wyrok.

WIDEO

"Wsród nocnej ciszy" przedstawia prawdę o zbrodni połanieckiej? | TERAZ Czejarek #1 

Kuba Jankowski, Wirtualna Polska: Wigilia 1976 r., wieś między Zrębinem a Połańcem. Co musi się wydarzyć, żeby ludzie uznali, że lepiej żyć obok morderców niż o nich mówić?

Roman Czejarek, dziennikarz radiowy i telewizyjny, wieloletni szef "Lata z radiem": Powiem tak: nie znam drugiej tak koszmarnej, makabrycznej historii. To się dzieje w szczytowym okresie PRL-u. Polska rośnie w siłę, goni świat, epoka Edwarda Gierka. Obok miejsca zbrodni buduje się gigantyczną inwestycję, Elektrownię Połaniec. I tam dzieje się coś, co absolutnie nie mieści się w głowie ani według dzisiejszych, ani według tamtych standardów. Zrobiłem rzecz, której dawno nie musiałem robić. Wziąłem kartkę i metodą, którą podpowiadali mi kiedyś śledczy, rozrysowałem sobie wszystkie zależności i powiązania. Wydawały się tak nieprawdopodobne, że obrońcy oskarżonych, najdrożsi adwokaci w Polsce, przyjęli zaskakującą linię obrony. Próbowali udowodnić, że to jest tak nieprawdopodobna historia, że ktoś tu z pewnością kłamie, bo to się nie mogło wydarzyć. A to się wydarzyło.

Rozmawiamy m.in. o książce Wiesława Łuki "Nie oświadczam się". Skąd ten tytuł?

Może się kojarzyć z romantyczną powieścią, z harlekinem, ale to dalekie od prawdy. Łuka to reporter bardzo popularny w czasach PRL-u, który poświęcił tej sprawie sporą część życia. Jeździł na wszystkie rozprawy, był na miejscu zbrodni, na wizji lokalnej. A w sądzie kto chciał odmówić zeznań, mógł to zrobić zgodnie z prawem. Mecenasi tak radzili oskarżonym, skoro było widać, że plączą się we własnych zeznaniach. I oni mieli wyuczoną formułkę: "Nie oświadczam się", czyli nie składam żadnego oświadczenia. Sąd i prokurator zadawali kolejne pytania, a oni jak mantrę powtarzali: "Nie oświadczam się".

Czarny charakter tej historii to Jan Sojda.

To prawdziwe imię i nazwisko. Mówiono o nim "król Zrębina". Mam tylko jedno skojarzenie: "Milczenie owiec". To psychopatyczna postać, która z jednej strony jest miła, sympatyczna, a wiele osób mówi, że był świetnym gospodarzem. Najbogatszy we wsi, jedyny miał traktor i pożyczał go innym. Potem ludzie pytani, czemu świadczyli na jego korzyść, choć wiedzieli, że jest mordercą, mówili: prosił o to, dawał łapówki, a poza tym pożyczaliśmy od niego ciągnik. Jak on pójdzie siedzieć, to od kogo pożyczymy ciągnik na żniwa? Mówiono nawet, że ukończył uniwersytety. Oczywiście nie kończył, oglądał w telewizji Technikum Rolnicze, na wsiach zwane uniwersytetem. Ale jako pierwszy wprowadzał nowe odmiany ziemniaków, był wzorem dla innych. I ten gospodarz okazuje się koszmarnym mordercą.

24 grudnia 1976 r., sobotni wieczór. Jak wygląda ten wieczór?

Długo myślałem, że to zemsta na sąsiedzie, a to, że dzieje się w Wigilię, jest przypadkiem. Ale im więcej się wie, tym bardziej widać, że ten człowiek z pełną premedytacją zaplanował koszmarne morderstwo kilku osób. Wieczerza, opłatek, a potem porządni gospodarze, porządni katolicy jadą na pasterkę. Nie blisko, tylko do miasta, gdzie jest duży kościół i gdzie zobaczą ich gospodarze z innych wiosek. To ważne, żeby ich tam zobaczono. Przyda się potem jako alibi. Wiele osób będzie zeznawać: Siedziałem cały czas w kościele, rzutnik się zacinał. A ksiądz przyjdzie do sądu i powie: Owszem, ale na innych mszach. W czasie pasterki rzutnika nie było.

Czy to możliwe, że Sojda tak symbolicznie wybrał Boże Narodzenie? Narodził się nowy bóg, bóg Zrębina?

Chyba tak o sobie myślał, miał megalomanię. Ale myślę, że po prostu było mu tego dnia prościej. Każdy zbrodniarz planuje tak, żeby nie było świadków i dowodów. Sojda kombinuje dokładnie odwrotnie: od początku wie, że świadków będzie ponad 30. I jest pewien, że nikt nie powie, jak było naprawdę, bo on, król wsi, każe im przysięgać na święte medaliki.

Jak ofiary znalazły się na drodze?

Na pasterkę jadą dwoma wynajętymi autobusami, bo po wigilijnej wódce nikt nie chce prowadzić. W czasie mszy jedna z kobiet podchodzi po cichu do ławki i mówi do Krystyny: wracaj do domu, ojciec się napił, robi awanturę. Dla niej to wiarygodne. Krystyna ma 18 lat, jest w piątym miesiącu ciąży. Bierze męża Stanisława i dwunastoletniego brata Miecia, który jest pod jej opieką. Biegną do kierowcy autobusu: zawieź nas do domu, potem wrócisz po resztę. Kto w środku zimy, w śniegu, będzie szedł do wioski piechotą? Ale kierowca zamyka drzwi: "Nie wejdziecie".

Dlaczego jej nie wpuścił?

Bo Sojda to przewidział: skoro jej nie wpuścimy, nie będzie miała wyboru, pójdą piechotą najkrótszą drogą, po asfalcie. A autobus nie był pusty. Kobiety i dzieci szły się modlić, a część mężczyzn zostawała w autobusie i chlała wódę, mówiąc, że mają swoją pasterkę. Po kilkunastu minutach ruszają oba autobusy i duży Fiat. Taksówką jedzie zięć Sojdy, Jerzy Socha. Autobusem kieruje szwagier, kierowca PKS Józef Adaś. Jest też drugi zięć, Stanisław Kulpiński. Biorą go chyba także po to, żeby pokazać, że oni, rodzina Sojdów, mogą w tej wsi wszystko.

Co dzieje się na drodze?

Fiat potrąca dwunastoletniego Miecia, Mieczysława Kalitę. Chłopak ma złamane nogi, leży na jezdni i strasznie jęczy. Nadjeżdżają autobusy, w świetle reflektorów widać Miecia, jego siostrę Krystynę i jej męża Stanisława. Otwierają się drzwi autobusu i wybiega Jan Sojda z kluczem do kół, wielkim, ciężkim, waży parę kilogramów. Bez chwili namysłu zaczyna nim walić Stanisława w głowę. Wali tak, żeby zabić. Krystyna szybko orientuje się, że to bicie nie po to, żeby uderzyć, tylko żeby zabić. Ucieka w zaśnieżone pole, w ciąży, w eleganckich ciuchach z pasterki. Gonią ją, Henryk Witek świeci latarką. A ona krzyczy, co potwierdza potem w sądzie parę osób: "Skoro zabiliście mi męża, oszczędźcie chociaż mnie, przecież jestem w ciąży!" A potem, przy kolejnych ciosach, już tylko: "Wujku, nie zabijaj!". Zabijają ją na tym polu. Makabryczna historia na oczach 30 ludzi w autobusie. Kto chciał wyjść na pomoc, tego zatrzymywał w drzwiach Kulpiński: "Siedzicie w środku, nie wychodzicie".

A Miecio ciągle żyje.

To jest straszne. Oni nawet przez moment nie zakładają, że zostawią tego dzieciaka przy życiu. Drażni ich, że głośno jęczy. Przejeżdżają mu po głowie autobusem. Potem upozorowują wypadek: noc, zamieć, kiepskie światła, kierowca nie zauważył. Ciała wiozą kawałek dalej, układają w rowie i jeszcze raz po nich przejeżdżają. A Sojda, który lubił oglądać kryminały, wymyśla jeszcze upozorowanie gwałtu. Rozbierają ciało Krystyny. Kompletnie bez sensu. Jak ktoś zginął w wypadku, to nie został zgwałcony.

W książce jest taki dialog. Sędzia pyta świadka: "Czy nie zainteresowało panią, że za autobusem leży rozebrana kobieta, na którą inni świecą latarkami?". "Nie, nie obchodziło mnie to". "A zainteresowałaby się pani, gdyby leżała tam krowa?". "Wtedy byłoby inaczej".

To był jeden z cytatów z tego procesu, które zrobiły wrażenie. Ówczesna prasa często go powtarzała; Łuka pisał z procesu reportaże do gazet.

A co z tymi ludźmi z autobusu?

Sojda wie, że ma kilkudziesięciu świadków. Wyciąga przygotowany wcześniej medalik z Matką Boską i specjalnie przygotowaną igłę. Chyba naoglądał się filmów z Winnetou, gdzie pakt pieczętuje się krwią. Każdy wychodzący z autobusu musi wyciągnąć palec; Sojda go nakłuwa i kroplą krwi na medaliku trzeba przypieczętować przysięgę, że nigdy nie zdradzi, co wydarzyło się tej nocy. Potem drugi autobus wiezie ich z powrotem na pasterkę, żeby mieli alibi. Jadą się modlić, zawierzać Bogu swoje grzechy. Już samo to wydaje się tak nieprawdopodobne, więc nic dziwnego, że w sądzie ta historia będzie podważana.

Następnego dnia wieś milczy. Ale jest 14-letni Staś, kolega Miecia. Czy on to widział?

Myślę, że nie widział, tylko się dowiaduje. Nie wiem, od kogo, ale to znaczy, że ci ludzie między sobą o tym mówią. Rano Staś biegnie pod dom Sojdy i krzyczy: "Mordercy, zabiliście mojego przyjaciela!" Sojda dochodzi do wniosku, że skoro ktoś gada, to może się wygadać przed milicją. Jeszcze raz chodzi po domach, z medalikiem, ale też z pieniędzmi.

A czy wiemy, jaki to jest ekwiwalent pieniężny?

Sąd ustalił, że na łapówki poszło łącznie prawie 400 tysięcy ówczesnych złotych. Dawał po 5, 10, 20 tysięcy, nie jednorazowo, często wciskał do kieszeni. Średnia płaca to była wtedy 4–5 tysięcy złotych. Nie znalazłem nikogo, kto by te pieniądze oddał. Ludzie je wydawali na codzienne rzeczy. Był jeszcze jeden dorosły, Leszek, który, tak jak Staś, mówił, że tej nocy doszło do morderstwa. Parę miesięcy później znaleziono go martwego w rzece. Wersja oficjalna: utopił się. Nikt nie prowadzi śledztwa. Odbywa się pogrzeb. Oczywiście mógł się utopić przypadkowo.

Jak to możliwe, że milicja uwierzyła w wypadek?

Wyobraźmy sobie ten moment. Pierwszy dzień świąt, mała wioska w Świętokrzyskiem. Nikomu nie chce się tam jechać. Każdy pytany mówi: straszny wypadek, autobus ich potrącił. Przyjeżdża powiatowy lekarz, oderwany od świątecznego obiadu. Potem się okaże, że nie miał uprawnień do autopsji. Mówi: typowe obrażenia dla wypadku. Milicjant spisuje: nieszczęśliwy wypadek. Dopiero Staś, Leszek i milicjanci, którym coś się zaczyna nie kleić, sprawiają, że ludzie na przesłuchaniach zaczynają pękać. A po wsi chodzą rodziny sprawców. Kobiety mówią do siebie: nie zeznawaj na mojego starego, życia im nie wrócisz, a mój pójdzie siedzieć. Jest takie słowo, które się wykorzystuje w krajach, gdzie mafia jest silna: zmowa milczenia.

Może Sojda miał takie przeświadczenie o swojej wyjątkowości, że i tak mu się upiecze?

Do końca twierdził, że jest niewinny. A jednocześnie z więzienia pisał grypsy do żony: do kogo ma iść, ile dać pieniędzy, kogo przekonywać, żeby kłamał. Robił to tak nieudolnie, że strażnicy zeznali to przed sądem. Z jednej strony osobowość bardzo inteligentna, a z drugiej niesamowicie prymitywna.

Matka ofiar, Zdzisława Kalita, przez kilkadziesiąt lat żyła wśród ludzi, którzy znali prawdę. Chodziła z nimi do kościoła, do sklepów, patrzyła im w twarz.

Tak. Jednej nocy traci córkę, syna i zięcia. I jest w tej wsi persona non grata, znienawidzona, izolowana. Ona, której wszyscy powinni współczuć, do której powinni przychodzić i mówić "przepraszamy", jest tą złą. Bo twardo, punkt po punkcie, próbuje wyjaśnić tę tragedię. A wieś dochodzi do wniosku, że gdyby nie jej upór, dałoby się to ukryć.

Zastanawiam się nad rolą księdza.

W autobusie księdza nie ma, ale jest sołtys, miejscowy ormowiec czy działacz partyjny, ludzie ważni dla wsi. Ksiądz musiał się dowiedzieć, jeśli nie z plotek, to przy spowiedzi. Łuka go o to pytał. Ksiądz robił wrażenie osoby, która nie ma nad tym wszystkim specjalnej refleksji. To nie był ktoś, kto załamuje ręce, że w tej wsi zabito w bestialski sposób troje ludzi.

Co się wydarzyło wcześniej i o co poszło?

Parę miesięcy wcześniej, w sierpniu 1976 r., Krystyna bierze ślub ze Stanisławem Łukaszkiem. Na wesele schodzi się cała wieś. To rok, w którym wprowadzane są kartki na cukier, w sklepach zaczyna brakować mięsa. Przejściowe problemy, mówi władza: premier Piotr Jaroszewicz, pierwszy sekretarz Edward Gierek. Mięso i alkohol trzeba było zorganizować. I nagle na zapleczu zaczynają ginąć kiełbasy, może i wódka. Gospodynie prowadzą ciche dochodzenie i dochodzą do siostry Jana Sojdy. Robi się zadyma, o której wiedzą wszyscy. A dla Sojdy to zniewaga, i to ze strony najbiedniejszej rodziny we wsi. Niby król, a kradnie wędlinę. Wydaje się wręcz nieprawdopodobne, że idzie o wódę i mięso. Ale mam wrażenie, że naprawdę idzie o to. Sojda wielokrotnie publicznie powtarza, że Kalitów wypali do cna.

Co to za mecenasi bronili oskarżonych?

W dokumentach i relacjach Łuki pojawiają się dwa sztandarowe nazwiska: Zbigniew Dyka i Jerzy Ostafil, mecenasi z Krakowa. W wielu relacjach pojawia się też Władysław Siła-Nowicki, choć przyznaję, że nie znalazłem dokumentu, w którym on występuje. To mecenasi, którzy przed władzami PRL-u bronią opozycji, Solidarności, KPN, w najsłynniejszych procesach politycznych.

Czyli stoją po jasnej stronie mocy.

Tak, to są ci porządni. I ci mecenasi, symbole oporu przeciwko komunistycznej władzy, za pieniądze, domyślam się, że niemałe, podejmują się obrony w tej koszmarnej sprawie. I we wszystkim doszukują się politycznego tła, bo wszystko, co dotąd wygrywali, polegało na udowodnieniu, że jest tu ukryta wielka polityka. Znajdują historię z 1948 r. Jan Roj, dziadek Krystyny, ormowiec, łapie młodego Sojdę za gwałt, który rzeczywiście miał miejsce, i wydaje go milicji. Obrońcy próbują z tego zrobić sprawę polityczną: oto niepodległościowiec, a komuniści próbują wsadzić niewinnego Jaśka.

Była też druga stara historia.

Wyciągnęli ją oskarżyciele posiłkowi i rzuca ona fatalne światło na Sojdę. W 1950 r. na terenie jego gospodarstwa ginie postrzelony Marian, syn Jana Roja. Z broni Sojdy, przez niego nabitej. Jest jeden świadek, który bierze winę na siebie: to ja wziąłem broń, bawiłem się, strzeliłem na ślepo. I tak to zostaje uznane za nieszczęśliwy wypadek.

Jak wyglądał proces?

Przychodzą świadkowie z autobusu i po kolei odwołują zeznania. "Nie pamiętam", "tak nie było", "milicjant mnie zmusił". Ale plączą się. Jak milicjant mógł wam zasugerować coś, o czym sam dowiedział się miesiąc później? Brawo dla sądu. Łapiąc pierwszą osobę na fałszywych zeznaniach, uruchamia osobną procedurę. Takich rozpraw jest w tej sprawie 21; skazanych zostaje 18 osób. I dopiero więzienie odświeża ludziom pamięć. Za kratami mówią: teraz powiem prawdę. To dobija Sojdę, Adasia, Sochę i Kulpińskiego.

Jakie zapadły wyroki?

Cztery wyroki śmierci. Henryk Witek, ten z latarką, dostaje pięć lat. Sąd wyższej instancji utrzymuje karę śmierci dla Sojdy i Adasia, Sosze daje 25 lat, Kulpińskiemu 15. Obaj wychodzą wcześniej za dobre sprawowanie. Sojda zostaje powieszony w 1982 r. w Krakowie. A wizja lokalna zamienia się w demonstrację. Do wsi, która liczy niecałe pół tysiąca mieszkańców, przyjeżdża ponad 5 tysięcy gapiów. Skandują "mordercy". Ludzie proszą milicjantów: odejdźcie na chwilę, sami wymierzymy sprawiedliwość. A wieś milczy.

Serial Jana Holoubka to nie pierwszy film o tej sprawie.

W 1990 r. premierę ma film Janusza Petelskiego "Zmowa", ale przechodzi bez echa. Chyba nie jest najlepszy, szczerze mówiąc. Pisze o tym Hanna Krall, ale reportaż Łuki jest dużo lepszy. Teraz mamy sześcioodcinkowy serial Holoubka "Wśród nocnej ciszy". Piękny tytuł. Wśród nocnej ciszy Bóg się nie rodzi. Rodzi się morderstwo. To ten sam reżyser, który nakręcił "Heweliusza". Nie mam do niego pretensji, kino wymaga uproszczeń. Ciekaw jestem, ile będzie w tym prawdziwej historii.

Zbigniew Dyka do tej sprawy jeszcze wrócił.

W mowie końcowej obrońcy mówili: Wysoki Sądzie, jedyne, co w tej sprawie jest prawdziwe, to trzy trupy. Niemożliwe, żeby ktoś za kradzież kiełbasy i wódki zabił troje ludzi. Po 1989 r. Dyka, osoba zasłużona dla opozycji, zostaje ministrem sprawiedliwości. Gdyby milczał, można by powiedzieć: ciszej nad tą trumną. A on, mając najwyższe stanowisko, wyciąga zbrodnię połaniecką i prosi o rewizję nadzwyczajną do Sądu Najwyższego. Mówi: miałem rację, to była dęta, polityczna sprawa. Koledzy prawnicy po cichu mówią na korytarzach: "Zbyszek zwariował?" Jesteś ministrem sprawiedliwości we własnej sprawie? Rewizja zostaje oddalona.

I zapisał się w historii jeszcze w inny sposób.

Rząd Hanny Suchockiej upada w głosowaniu nad wotum nieufności, które powinien wygrać. Ktoś jest chory, ktoś musiał wyjechać i cała przewaga sprowadza się do jednego głosu. Odbywa się głosowanie i sala zamiera, bo rząd przegrywa. Tego głosu brakuje. Zaczyna się nerwowe szukanie. Brakującą osobą jest Zbigniew Dyka. Tłumaczył później, że poszedł do toalety za pilną potrzebą i zatrzasnęły się drzwi. Bardzo chciałbym wierzyć, że naprawdę tak było i że nic innego się za tym nie kryje.

Po prawie 30 latach Wiesław Łuka wrócił do Zrębina. Jak go przyjęli?

Wioska go wyrzuca. Ci, którzy wyszli z więzienia, wrócili do rodzinnej wsi i zapadła zmowa milczenia. Mam wrażenie, że człowiek, który zamordował innego człowieka, tworzy we własnej głowie jakiś dziwny, równoległy świat, w którym nie poczuwa się do winy. Nie mówi: przepraszam, to ja zabiłem, po latach w więzieniu zrozumiałem. Nie idzie do Zdzisławy, matki tych, którzy zginęli. Ona do końca życia nie usłyszała słowa "przepraszam". Umiera w 2020 r. Bez słowa "przepraszam".