Trump duwt IJsland richting de EU: 'Grapje over 52e staat viel niet lekker'

IJsland beslist zaterdag in een referendum of onderhandelingen over toetreding tot de EU hervat moeten worden. Hoewel de weg naar lidmaatschap nog lang is, kan het afgelegen volk dat erom bekendstaat trots te zijn op zijn zelfredzaamheid een eerste stapje richting het Europese vasteland zetten.

In IJsland wonen ongeveer net zoveel mensen als in de stad Utrecht. De afstand tot het dichtstbijzijnde EU-land is 1.500 kilometer. Er is nauwelijks industrie, de economie leunt voornamelijk op landbouw en visserij en er is geen leger. Toch maakt IJsland dit weekend een fundamentele keuze die ook relevant is voor de EU.

IJslanders beslissen zaterdag namelijk of hun regering de onderhandelingen met de EU over toetreding moet hervatten. De discussie daarover is al heel oud, zegt Simon Halink, die als historicus is verbonden aan de universiteit van IJsland. "De verdeeldheid onder de IJslanders over dit onderwerp is enorm."

In 2009, kort na de uitbraak van de financiële crisis, was er ook al een referendum over toetredingsonderhandelingen, zegt Kim Middel. Zij is als IJslandkenner verbonden aan de Universiteit Twente. "Destijds leefde het gevoel: als we lid waren geweest van de EU, hadden we een vangnet gehad én financiële steun gekregen."

Onder de toenmalige sociaaldemocratische regering werden de gesprekken met Brussel gestart. "Op een bepaald moment waren 11 van de 35 hoofdstukken waarover onderhandeld werd afgehandeld", zegt Middel. Maar toen kwamen er nieuwe verkiezingen en pakte de eurosceptische partij Sjálfstaedisflokkurinn in 2013 weer de macht. Die trok de stekker uit de onderhandelingen en in 2015 was IJsland geen kandidaat-lid meer, zegt Halink.

Trumps dreigementen richting Groenland werden in IJsland gevoeld

Lange tijd gebeurde er niets, totdat de sociaaldemocraten in 2024 onder leiding van premier Kristrún Frostadóttir de verkiezingen wonnen en in een pro-Europese coalitie stapten. Frostadóttir beloofde om vóór 2027 een nieuw referendum te organiseren. Maar dat was nog voordat Donald Trump weer aan de macht kwam in de Verenigde Staten.

Trump bewoog zich als een olifant door de geopolitieke porseleinkast, papte aan met dictators en legde een bom onder de relatie met zijn trouwste bondgenoten. Onderdeel van dat grillige beleid waren de aanhoudende dreigementen aan het adres van Groenland, een autonoom land binnen het Deense koninkrijk.

Die dreigementen leidden ook tot onrust 300 kilometer verderop. Niet alleen ligt Groenland dichter bij IJsland dan welk ander land dan ook, Trump versprak zich ook een aantal keer door het over IJsland te hebben toen hij weer eens zinspeelde op een militaire overname van Groenland. Met die ongelukkige verspreking in het achterhoofd viel een grap van de Amerikaanse kandidaat-ambassadeur dat IJsland na Groenland weleens de 52e staat van de VS zou kunnen worden niet lekker.

Referendum voelt als fundamentele keuze

De geopolitieke onzekerheid maakt dat IJslanders hun positie in de wereld heroverwegen. Van oudsher zijn twee sentimenten altijd sterk vertegenwoordigd in de IJslandse samenleving, zeggen Middel en Halink. Enerzijds tilt men zwaar aan de eigen soevereiniteit en het zelfbeschikkingsrecht, juist omdat het land eeuwenlang gekoloniseerd is geweest tot de onafhankelijkheid in 1944.

"Maar een ander deel van de bevolking realiseert zich dat IJsland een kwetsbaar land met een fragiele economie is", zegt Middel. "Dat deel zoekt verbinding." De territoriale ambities van Trump, de toegenomen Russische dreiging in de wateren rond IJsland en een bredere machtsstrijd in het Arctisch gebied wakkeren dat gevoel aan. Middel: "De VS was altijd een voorbeeld van zelfstandigheid waar IJsland zich aan optrok. Dat is nu veranderd."

Dat alles komt samen in het referendum van zaterdag. Hoewel het referendum slechts gaat over het hervatten van onderhandelingen, wordt het door veel IJslanders gevoeld als een fundamentele keuze over waar ze bij willen horen. "Dat is een emotioneel onderwerp", zegt Halink.

Hard tegen hard

Het referendum leeft volgens Halink enorm in IJsland en het debat tussen voor- en tegenstanders van toetreding tot de EU wordt op het scherpst van de snede gevoerd. "Hoewel de geopolitieke dreiging wel wordt gevoeld, gaat het inhoudelijk vooral om economische argumenten."

Tegenstanders zijn vooral bang voor de Europese regels op het gebied van landbouw en visserij. IJsland is trots op zijn eigen visquotasysteem, dat ingewikkeld is, maar voorziet in een diverse visserssector. De angst is dat Europese regels dat systeem overhoop zullen halen en dat Brussel gaat bepalen hoeveel vis er mag worden gevangen. Dat was ook een van de belangrijkste twistpunten in de onderhandelingen die in 2015 strandden.

Voorstanders wijzen juist op de economische voordelen van toetreding tot de EU. Dat zou betekenen dat IJsland de euro zou invoeren, een stabielere en sterkere munt dan de eigen kroon. Daardoor heeft IJsland regelmatig te maken met gierende inflatie.

IJsland is al onderdeel van de Schengenzone en de Europese Economische Ruimte (EEA), waardoor het meeprofiteert van de interne markt. "Tegenstanders van EU-toetreding zeggen: waarom zouden we meer willen dan dat?", zegt Halink. "Aan de andere kant: van de EEA ben je passief lid, dus zonder inspraak. Als lid van de EU hoef je niet alleen de regels te volgen, maar kun je ze ook maken."

'Historisch referendum'

De verschillen tussen voor en tegen zijn bijzonder klein. Peilingen schommelen de hele tijd rond de 50 procent, met een licht voordeel voor het jakamp. Middel noemt het referendum bij voorbaat al "historisch", omdat de Sjálfstaedisflokkurinn heeft laten weten er niet pertinent tegen te zijn. "Ze zijn bereid tot een referendum, en vermoedelijk ook om verder te praten. Dat is niet eerder voorgekomen."

Mochten IJslanders zaterdag inderdaad groen licht geven voor onderhandelingen met Brussel, dan is de weg naar lidmaatschap nog lang. De EU zal gesprekken met een relatief welvarend en stabiel land verwelkomen, maar rond visserij en landbouw zijn grote obstakels te verwachten. "IJsland zal om uitzonderingen op de regels moeten vragen", zegt Middel.

Mocht er een deal uitonderhandeld worden, volgt een tweede referendum over het aannemen daarvan. De voorstanders voeren campagne onder de slogan 'Já til ad sjá', wat zoiets betekent als 'ja, zodat we het kunnen zien'. IJslanders zullen toetreding alleen hun zegen geven als lidmaatschap op hun voorwaarden gebeurt.

Martijn van Delft is nieuwsredacteur

Martijn schrijft veel over onderwerpen die voor Europa belangrijk zijn, zoals verkiezingen, de relatie met de VS en de oorlog in Oekraïne. Tips of vragen? Mail naar martijn@nu.nl.