Léon Spilliaert in Villa Empain: 'Zijn blik resoneert met hedendaagse angsten'

Hoewel hokjesdenken een van de hardnekkigste menselijke gewoonten is, valt Belgisch kunstenaar Léon Spilliaert (1881-1946) niet strikt in één hokje onder te brengen. Schilder noch tekenaar; symbolist noch expressionist; Brusseleir noch Ostendenoare.

Precies die ambiguïteit is wat hem nog altijd zo'n bijzonder beeldend kunstenaar maakt. Als individualist ging hij in tegen de klassieke kunstrichtingen uit zijn tijd, en putte hij vooral uit zijn eigen introspectie. Daaruit volgden werken die melancholie en mysterie ademen. “Als de zon in de zee zakt, zie je in één uur vier schilderijen van Spilliaert”, vertelde de inmiddels overleden zanger Arno nog over hem in dit magazine.

Vanaf volgende week toont Villa Empain een greep uit zijn oeuvre, in dialoog met werk van andere historische en hedendaagse Belgische kunstenaars. “We tonen 35 werken van Spilliaert, waaronder enkele uit privécollecties die voor het eerst aan het grote publiek worden getoond”, zegt curator Louma Salamé. “Zijn werken gaan in dialoog met werken van 25 hedendaagse Belgische kunstenaars die elk op hun eigen manier geïnspireerd werden door Spilliaert, onder wie Luc Tuymans en Wim Delvoye.”

Aquarel op karton

Tachtig jaar na zijn overlijden wordt Spilliaert internationaal gelauwerd. “We kunnen momenteel spreken van een Spilliaert-mania”, zegt Salamé. “Zo werd hij enkele jaren geleden tentoongesteld in het Musée d'Orsay in Parijs, en heeft hij een groot aantal fans en verzamelaars in de VS en Japan.”

Van die mania was er lang niet altijd sprake. Hoewel zijn artistieke aanleg al snel duidelijk werd – als kind tekende hij in schoolschriften, en op negentienjarige leeftijd ontwierp hij het etiket voor een van zijn vaders parfums Brise d'Ostende ('Briesje uit Oostende') – zou hij nog tot zijn 25e moeten wachten op succes.

Spilliaert volgde geen artistieke opleiding. Hij schreef zich weliswaar in aan de Kunstacademie in Brugge, maar hield het daar slechts een paar maanden uit. “Alles wat school, meester, academie was, deed me huiveren”, schrijft hij daar later over.

Dat hij een autodidact was, betekende niet dat hij niet geïnspireerd raakte door anderen naar wie hij opkeek. Kunstenaars zoals stadsgenoot James Ensor en vriend Constant Permeke of schrijvers als Emile Verhaeren en Maurice Maeterlinck golden als zijn leermeesters. Zo gaf hij veel van zijn vroegste werken poëtische titels in drukletters, zoals Solitude ('Eenzaamheid') of La noyade ('De verdrinking'), terwijl hij later voor neutralere benamingen kiest.

Te midden van een kunstwereld die bijna uitsluitend olieverf op doek gebruikte, koos Spilliaert voor papier of karton. Door Oost-­Indische inkt, aquarel en (kleur)potlood allemaal door elkaar te gebruiken, creëerde hij gelaagde werken waarvan zelfs kenners soms moeilijk kunnen achterhalen welke technieken hij precies gebruikte. Van een afstand lijken het schilderijen, maar dat zijn ze lang niet altijd.

“Hoe eenvoudig sommige werken met simpelweg een pot en een plant ook lijken: als je er dichtbij gaat staan, is het ongelofelijk om te zien hoeveel verschillende materialen hij gebruikte”, zegt Chantal Pattyn, netmanager van en presentator bij radiozender Klara, en grote fan van Spilliaerts werk. “Hij gebruikte alles op en door elkaar. Met als resultaat: schilderij noch tekening, maar iets wat ertussen zweeft. Zijn werk was zo gelaagd dat je, als je je ogen toeknijpt, het gevoel krijgt dat je je in die ruimte bevindt.”

Ook schrijver en podcastmaker Stéphane Lambert, die over het werk van Spilliaert schreef in zijn boek Être moi toujours plus fort, benadrukt hoe bijzonder die gelaagdheid is. “Zijn grote vindingrijkheid in hoe hij verschillende technieken gebruikte, voegt verschillende dimensies toe en maakt zijn soms bevreemdende werk nog opvallender.”

Hedendaagse angsten

Waar veel kunsthistorici het roerend over eens zijn, is dat Spilliaerts werk vreemd, mysterieus was, en dat het getuigde van een existentiële eenzaamheid. Zijn werken uit de periode 1907 tot 1909 worden vaak als zijn beste beschouwd. Het waren de jaren waarin ziekte en slapeloosheid hem parten speelden en hij noodgedwongen thuisbleef of 's nachts langs het strand wandelde. “Zijn melancholie was de voedingsbodem van zijn inspiratie, daarom hebben we de expo Soleil noir genoemd”, zegt Salamé.

Daaruit volgden veel stillevens en zelfportretten waarin zijn zoektocht naar zichzelf weerspiegeld wordt. “In zijn werk circuleren er voortdurend spiegelingen, reflecties, schaduwen. Zelfs de interieurs fungeren als zelfportretten en als vertaling van zijn existentiële verwarring”, zegt Pattyn. “Die verwarring is zeer actueel: in zeer digitale tijden wordt het heel moeilijk om vat te krijgen op wie we juist echt zijn. Het lijkt alsof wij niet alleen naar hem kijken, maar hij ook naar ons.”

Ook worden de zee, boten en passanten op het strand van zijn nachtelijke wandelingen telkens in beeld gebracht met een zekere tristesse. “De vrouwenfiguren zijn eenzaam, de kleuren dramatisch, en dat is meteen waarom zijn werk ons nog aanspreekt”, zegt Pattyn. “We herkennen die eenzaamheid waarmee hij worstelde. We worden aangetrokken tot de existentiële vragen die uit de schilderijen spreken.”

Ook Lambert schrijft de blijvende herkenbaarheid van Spilliaerts werk toe aan zijn “geïnternaliseerde blik die resoneert met bepaalde hedendaagse angsten”. Toch benadrukt hij ook hoe Spilliaerts oeuvre “een broederlijke blik biedt; een diepe vertrouwdheid in deze eenzame tijden, waarin onze vertrouwde wereld op zijn kop staat. Zijn werk voelt nog altijd heel menselijk en echt aan.”

De tentoonstelling Soleil noir loopt van 22/10 tot 19/3 in Villa Empain, villaempain.com