5 açıyla Mekke İttifakı! Gökçe Aytulu yazdı

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, uluslararası gündemin en sıcak konularından biri.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, bu konudaki en geniş kapsamlı değerlendirmeyi birkaç gün önce Londra’da yayınlanan Şarku’l Avsat gazetesindeki söyleşide yaptı.

Söyleşiden yola çıkarak Mekke Anlaşması’nın Türkiye açısından önemini 5 noktada özetlemek mümkün:

- Anlaşmanın özü BM’nin 51. maddesinde ifade edilen meşru müdafaa hakkına dayandırılıyor.

- Ana amacın caydırıcılığı artırmak; ülkeler arasındaki dayanışmayı güçlendirmek ve bölgedeki istikrarı korumak olduğu vurgulanıyor.

- Özellikle ABD-İran gerilimine karşı kurulmuş geçici bir blok olmadığı; hiçbir devleti hedef almadığının altı çiziliyor.

- Uzun vadede daha geniş bir bölgesel işbirliği zemini öngörülüyor.

- Anlaşma, yalnızca askeri işbirliğini değil, terörle mücadeleden enerji arz güvenliğine, Hürmüz Boğazı’ndan deniz ticaret yolları güvenliğine kadar bir perspektif sunuyor.

Anlaşmaya ilişkin Türkiye’den gelen ilk tepkilerde bir kesim bunu İsrail’e, başka bir kesim ise İran’a karşı bir blok olarak gördü.

Sadece Türkiye değil, diğer iki imzacı devlet de bunun herhangi bir ülkeyi hedef almadığını vurguluyor.

Şarku’l Avsat söyleşisinde Erdoğan, başka bir noktayı da işaret ediyor:

“Avrupa büyük savaşlardan sonra önce ortak hareketle istikrar ve güvenliği sağladı, ardından ekonomik bütünleşme ve refaha yöneldi. Biz bütün bu acıları yaşamadan da birlikte bu aşamaya ulaşabiliriz... Körfez’in istikrarı aynı zamanda Asya, Avrupa ve Afrika arasındaki ekonomik bağların güvenliği bakımından da stratejik öneme sahiptir.”

Büyük savaşlardan sonra Avrupa’daki istikrar Kömür Çelik Teşkilatı’yla başlayıp Avrupa Birliği’ne evrilmişti. Uzun vadede Mekke Anlaşması’nın da savunma ortaklığından daha kapsamlı bir bölgesel ittifaka dönüşmesinin hedeflendiği anlaşılıyor.

Avrupa ve Amerikan cephesinden bakan yorumcular da biraz bu yönü öne çıkartıyor. Mekke Anlaşması, Financial Times, Guardian, New York Times, Atlantic Council başta olmak üzere birçok mecrada yorumlandı.

Genel olarak Batı’daki yorumcular girişimi “Batı’ya karşı bir cepheleşme” olarak görmedi. Önemli bir stratejik bir hamle, bir niyet beyanı olarak değerlendirildi.

Anlaşmaya ABD’nin tüm dünyada yarattığı belirsizlikler nedeniyle doğabilecek güç boşluğuna karşı Ortadoğu’dan Güney Asya’ya uzanan perspektifte “orta güçlerin” inisiyatifi olarak bakılıyor.

Soğuk Savaş’tan bu yana benzerine pek rastlanmayan paktın uzun vadeli hedeflerinin katılımcı sayısının artmasına bağlı olarak değişebileceği anlaşılıyor.

ALTIGEN İTTİFAKA YANIT MI?

ŞUBAT ayında Netanyahu, Hindistan Başbakanı Modi’nin ziyareti sırasında, Yunanistan ve Kıbrıs Rum Yönetimi’yle birlikte ismini vermediği bazı Arap ve Afrikalı devletlerle “Altıgen İttifaklar” kuracağını açıklamıştı.

Bölgeyi yakından takip edenler için Mekke Anlaşması, akıllara hemen bu girişimi getirse de sahada durum biraz farklı gözüküyor.

Netanyahu’nun muhteris tavrı şimdiye kadar Yunanistan’ı yanına çekmekten öteye gidemedi.

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan anlaşmasının ise bölgede genişleme ihtimali çok daha sahici gözüküyor.

Ancak “herhangi bir ülkeyi hedef almadığının” ısrarla vurgulanması daha kapsayıcı başka bir noktayı daha işaret ediyor.

Yakın geçmişte Suudi Arabistan ile İsrail’in normalleşme girişimi yaşanmıştı. Tabii ki Netanyahu yönetiminde değil ancak anlaşma bu haliyle Filistin politikasında farklı bir yolu tercih etmesi durumunda İsrail’le Suudi Arabistan arasında potansiyel bir normalleşmeye de kapıyı kapatmıyor.

ASKERİ, EKONOMİK VE NÜKLEER KAPASİTE

MEKKE Anlaşması’nda üç üyenin temsil ettiği üç nokta dikkat çekici. Türkiye, askerî açıdan NATO’nun en büyük ikinci ordusuna sahip. Aynı zamanda uluslararası birçok meselede saha tecrübesini temsil ediyor. Bununla birlikte savunma sanayisinde önemli bir aktör.

Suudi Arabistan ise özellikle son 6-7 yılda savunmasına dev yatırımlar yapan ekonomik bir güç durumunda. 

Anlaşmanın Güney Asya’ya uzanan ayağındaki Pakistan ise elindeki silahlar dolayısıyla taraflar arasında nükleer kapasiteye sahip tek ülke.

Özetle üç ülkenin birbirine yakınlığı sadece manevi boyutla sınırlı değil. Anlaşma ülkelerin farklı özelliklerini bir araya getiriyor. Bu da risk-fırsat açısından bölgede yeni ve önemli bir hamle ortaya koyuyor.

SADABAT PAKTI’NDAN BUGÜNE

TÜRKİYE, yakın geçmişinde bölgede benzer girişimlere imza attı. İlk akla gelen 1937 tarihli Sadabat Paktı. Mussolini İtalya’sı Afrika üzerinden Ortadoğu’ya doğru gözünü kestirmişken, Türkiye, İran, Irak ve Afganistan bir saldırmazlık anlaşması imzaladı. Atatürk döneminin son dış politika başarılarından biri olarak kabul edilen bu anlaşma sınır güvenliğinin yanı sıra terörizme karşı ortak mücadele arka planı da sunuyordu.

İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle pakt akamete uğradı. Daha sonra ayağa kaldırılamadı.

1955’te imzalanan Bağdat Paktı, bu kez Soğuk Savaş döneminde “Sovyet tehdidine” karşı bölge için bir kalkan olarak tasarlanmıştı. Ancak bölge dinamiklerine uygun olmayan temeli nedeniyle Bağdat Paktı, başarısızlığa mahkûmdu.