Praca, w której szefem został algorytm. Kurier stał się niewidzialnym elementem miejskiej infrastruktury

Jeżeli istnieje jedno zdanie najlepiej opisujące współczesną pracę kuriera, brzmi ono: musisz się śpieszyć. Bardziej niż konkurencja. Po zamówienie, do klienta, na następne zlecenie. W reportażach kurierzy niemal jednogłośnie powtarzają, że czas jest najcenniejszą walutą. Bo im go brakuje. Jeden klient nie odbiera telefonu. Drugi podał błędny adres. Trzeci wychodzi z mieszkania przez pięć minut. Czwarty nie ma gotówki. Każda taka sytuacja to kolejne minuty straty. A kilka minut może zdecydować o przebiegu dnia i zarobkach.

Jak mówił kurier cytowany przez "Newsweek": "Mam 150 paczek, więc gdybym na każdego klienta poczekał tylko kilka minut, to samego czekania byłoby kilka godzin dziennie". Presja czasu jest wpisana w ten zawód niezależnie od tego, czy mówimy o kurierach dostarczających jedzenie, czy o kierowcach rozwożących paczki. "Forbes" przywołuje relacje pracowników, którzy w okresie świątecznym mają do rozwiezienia nawet 200-220 przesyłek dziennie. Kurierzy platform gastronomicznych funkcjonują pod podobną presją, tyle że mierzoną nie liczbą paczek, lecz kolejnymi minutami dostawy. Oznacza to, że nawet najbanalniejsza przeszkoda — brak numeru mieszkania, niedziałający domofon, korek — urasta do rangi problemu systemowego.

— Można powiedzieć, że swój czas dzielę między trzy adresy: pracę, dom i działkę. Na każdy z nich czasem coś zamawiam. Ostatnio przez mój błąd kurier ze składnikami na obiad pojechał na działkę. To pół godziny drogi w jedną stronę od domu. Nie miałem szans tam dotrzeć. Kurierowi też nie opłacało się jechać do mnie. Porozmawialiśmy chwilę przez telefon. Mężczyzna pochodzący z Pakistanu mówił, że płacą mu tylko za zrealizowane zamówienia. Nawet jeśli to wina klienta. Zaproponowałem, że oddam mu należność za kurs choćby BLIK-iem, ale chyba się przestraszył i rozłączył — relacjonuje 37-letni Bartek z Warszawy.

• PRZECZYTAJ: Pomagałem kurierom rozwozić paczki przed świętami. W pewnym momencie usłyszałem: czy ty zgłupiałeś?

Kurierzy opowiadają, że jeśli coś się wysypie na początku dnia, często sypie się wszystko. W relacjach kurierów nieustannie powraca ten sam motyw: klient i dostawca żyją w różnych rzeczywistościach. Dla klienta dostawa jest jednorazowym wydarzeniem, minutą w ciągu dnia. Dla kuriera to jeden z kilkudziesięciu punktów na trasie. Podczas gdy klient oczekuje indywidualnego podejścia, kurier jest rozliczany ze skutecznie wykonanych zleceń. To dlatego odbiorca często nie rozumie, czemu nie można poczekać 10 minut, podjechać kilka kilometrów dalej albo zmienić adresu dostawy w trakcie kursu. Ale z perspektywy kuriera może to oznaczać opóźnienie całego dnia pracy.

Sam jak kurier

Paradoksalnie ten niewidzialny na co dzień kurier staje się adresatem wszelkich frustracji klientów, choć najczęściej nie ma wpływu na przyczynę problemu. Jak zauważa rozmówca "Forbesa", opowiadający anonimowo o swojej pracy, klient traktuje człowieka stojącego pod drzwiami jako reprezentanta całego procesu: sklepu, magazynu, firmy logistycznej, systemu informatycznego i obsługi klienta jednocześnie. Kurier jest ostatnim ogniwem. A więc i pierwszym do obwiniania. Reporter Piotr Szostak, który zatrudnił się jako kurier Uber Eats, pisał, że ludzie odwracają od dostawców wzrok. Kurier staje się częścią krajobrazu. Kimś, kogo zauważamy, dopiero gdy zamówienie przyjedzie za późno.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

To paradoks współczesnej gospodarki wygody. Z jednej strony, aplikacje pozwalają zamówić pod drzwi niemal wszystko: pizzę, leki, alkohol, zakupy spożywcze i sekszabawki. Z drugiej — skutecznie ukrywają ludzi, którzy tę wygodę zapewniają. Wystarczy kilka kliknięć na ekranie i jedzenie "pojawia się" pod drzwiami, a przesyłka trafia do paczkomatu. Cały wysiłek pozostaje poza kadrem. A przecież za każdym zamówieniem stoi człowiek marznący na rowerze zimą, moknący w ulewie albo błądzący po labiryncie nowych osiedli.

— Wnosiliśmy kiedyś z kolegą szafę, ok. 800 kg elementów w kilkudziesięciu paczkach, na 10. piętro w bloku. Akurat winda była zepsuta. Ostatnia paczka okazała się delikatnie rozerwana. Elementy w środku nie były uszkodzone. Sprawdziłem to, pokazałem klientowi, ale był nieubłagany — zwrot. Czy wróciliśmy do magazynu, aby wymienić tę jedną felerną paczkę? Nie. Musieliśmy zabrać wszystko na magazyn. Taka polityka firmy — relacjonuje kurier Adam, który od siedmiu lat jeździ po Warszawie dla firmy meblarskiej.

Jednym z najbardziej przejmujących wątków reportaży o kurierach nie jest jednak ani zmęczenie, ani niskie zarobki, ale samotność. Kurierzy spotykają dziennie setki ludzi i jednocześnie pozostają niemal całkowicie sami. Czekają razem pod restauracjami i punktami odbioru. Mijają się na klatkach schodowych, spotykają pod galeriami handlowymi. Ale rzadko tworzą wspólnotę. Piotr Szostak pisał o pracownikach Uber Eats jako o ludziach funkcjonujących w stanie społecznej niewidzialności. Katarzyna Duda, autorka książki "Uberyzacja", mówi wręcz o "radykalnej samotności" kurierów. To szczególnie widoczne w przypadku migrantów. Przyjeżdżają do Polski z Ukrainy, Gruzji, Indii, Pakistanu, Nigerii czy krajów Azji Centralnej. Mieszkają w wieloosobowych pokojach w hostelach, pracują samotnie i przez większość dnia kontaktują się wyłącznie z aplikacją.

• CZYTAJ: Straciłem oszczędności na franczyzie. Teraz jeżdżę dla Ubera

— Dzisiaj mi wstyd za pewną sytuację. Dzwonek do drzwi. Otworzyłem. Kurier dziwnie gestykulując, próbował mi coś wyjaśnić. W ręku miał zmasakrowane opakowanie z zupą. Nie mówił po polsku ani po angielsku. Zaskoczenie sprawiło, że pomyślałem: pijany. Wziąłem zamówienie bez słowa i zamknąłem drzwi. Z zupą nie jego wina. Źle zapakowano. Dziś wiem, że trzeba było pomóc. Dać ręcznik papierowy, uśmiechnąć się. A kurier pewnie się bał krzyków klienta — wspomina Marcel, informatyk z Wrocławia.

Jak zauważa Katarzyna Duda, dla niektórych jej rozmówców zwykła rozmowa była wydarzeniem tak rzadkim, że po wielu miesiącach pobytu w Polsce autorka stawała się pierwszą osobą, która poświęcała im więcej uwagi. To nie jest tylko problem rynku pracy. To problem społeczny. Bo coraz większa grupa ludzi żyje obok nas, ale poza naszym światem.

"Tygodnik Przegląd" nr 46

Tygodnik Przegląd

Uberyzacja, czyli co

Najważniejszą zmianą ostatnich lat nie jest jednak możliwość zamówienia dowolnej rzeczy z dostawą pod drzwi, lecz pojawienie się nowego rodzaju pracodawcy, którym stał się algorytm. Kurier — szczególnie dowożący jedzenie czy zakupy — nie zna przełożonego. Nie chodzi na zebrania. Nie rozmawia z kierownikiem. Nie negocjuje warunków. O wszystkim decyduje aplikacja. To ona przydziela zlecenia, wylicza stawki i mierzy wydajność. I może ograniczyć liczbę godzin pracy albo odciąć dostęp do platformy. Na osobne omówienie zasługuje zjawisko, które Katarzyna Duda opisuje jako uberyzację pracy. To pojęcie znacznie szersze niż sama działalność Ubera i podobnych firm. Oznacza model zatrudnienia oparty na platformach cyfrowych, które rozbijają tradycyjną relację pracownik-pracodawca i zastępują ją siecią algorytmów, pośredników oraz krótkoterminowych zleceń.

W teorii wszystko wygląda atrakcyjnie: brak rozmów kwalifikacyjnych, elastyczne godziny, możliwość pracy "na własnych zasadach", szybki start. W praktyce: nieprzewidywalny dochód, brak stabilności, przerzucenie kosztów na pracownika oraz brak realnego wpływu na własną sytuację. Autorka "Uberyzacji" zwraca uwagę, że platformy stworzyły skuteczną iluzję wolności. Kurier ma wrażenie, że sam decyduje o czasie pracy, bo nikt nie stoi nad nim z zegarkiem.

Ta wolność okazuje się jednak ograniczona. Kurier może wybrać godzinę rozpoczęcia pracy, ale nie decyduje o liczbie zamówień. Nie wie, ile jutro zarobi. Nie zna dokładnych zasad wyliczania stawek. Nie zna kryteriów działania algorytmu. Do niedawna wiedział przynajmniej, ile zarobi za przepracowaną godzinę. Dziś może przejechać kilkadziesiąt kilometrów i dopiero wieczorem przekonać się, czy dzień był opłacalny.

Jak zauważa Katarzyna Duda, część kurierów zaczyna "grać" z aplikacją. Uczą się jej metodą prób i błędów, próbując odgadywać mechanizmy przydzielania kursów czy bonusów. Kurier funkcjonuje trochę jak gracz komputerowy (to zjawisko nazywa się grywalizacją). Otrzymuje zadania, cele i premie. Musi realizować określoną liczbę dostaw, by zdobyć bonusy i utrzymać wysoką pozycję w systemie. Tyle że zasad gry nie zna nawet sam uczestnik. Jeżeli po wykonaniu 14. kursu aplikacja nie przydzieli 15., bonus przepada. Dlaczego? Nie wiadomo.

Jednym z najbardziej niepokojących aspektów uberyzacji jest właśnie niewidzialność władzy. W tradycyjnej firmie można było porozmawiać z kierownikiem, złożyć skargę czy negocjować warunki. W świecie platform cyfrowych decyzje podejmowane są automatycznie. Algorytm nie wyjaśnia swoich motywacji i nie ponosi odpowiedzialności. Przyznaje kursy, zmienia stawki, obniża widoczność konta i ocenia pracowników według swoich kryteriów.

Pracownik funkcjonuje w ciągłej niepewności. Nie wie, dlaczego otrzymał dane zlecenie i czy system potraktował go sprawiedliwie. To nowa forma podporządkowania. Tym skuteczniejsza, że pozostaje niewidoczna. Jedną z najważniejszych obserwacji Katarzyny Dudy jest pojęcie niewidzialnej pracy. Klient widzi tylko moment dostawy. Nie widzi dojazdu, szukania adresu, czekania pod restauracją ani godzin spędzonych w oczekiwaniu na kolejne zlecenie. A właśnie za te fragmenty dnia pracy kurier często nie otrzymuje wynagrodzenia.

Dr Karol Muszyński z Katolickiego Uniwersytetu w Leuven i Fundacji Kaleckiego zwraca uwagę w "Gazecie Wyborczej", że system platformowy przerzuca znaczną część ryzyka ekonomicznego z przedsiębiorcy na pracownika. W klasycznym modelu zatrudnienia pracownik otrzymuje wynagrodzenie za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy. Platforma płaci wyłącznie za wykonane zadanie, a nie za gotowość do pracy i czas między kolejnymi zleceniami. To fundamentalna zmiana. Pracownik pozostaje do dyspozycji systemu, ale system nie ponosi wobec niego podobnej odpowiedzialności. Ryzyko zostaje przesunięte na wykonawcę. To on finansuje przestoje, kupuje sprzęt, ponosi koszty paliwa i bierze na siebie skutki choroby czy wypadku.

Kurier

Fabbox / Shutterstock

Można powiedzieć, że to zarządzanie bez twarzy, ale jednak ktoś nadal ustala reguły gry i czerpie zyski. To korporacyjny ideał transcendentalnego rozproszenia w chmurze. Jest tylko system, któremu podporządkowuje się jednostki. Dlatego wielu badaczy mówi o "zarządzaniu algorytmicznym" — systemie, w którym władza nie zniknęła, lecz stała się mniej widoczna.

Kurier jest nie tyle wyjątkiem, ile zwiastunem kierunku, w którym zmierza współczesny rynek pracy. Najważniejsze pytanie nie brzmi dziś, czy kurierzy mają ciężko, lecz kto z nas za kilka lat będzie pracował w podobnym modelu. Uberyzacja nie jest historią o dostawcach jedzenia. Kurierzy są jedynie pierwszą grupą zawodową, na której widać skutki rewolucji technologicznej. To oni jako pierwsi spotkali świat, w którym szef zniknął z pola widzenia, ale jego władza stała się jeszcze większa. Dlatego warto pamiętać, że po drugiej stronie aplikacji jest imigrant albo student próbujący dorobić, kierowca, który żyje między trasą a magazynem.

Praca kuriera to jeden z symboli współczesnej gospodarki, obiecującej wygodę, szybkość i dostępność. Niestety, im bardziej cenimy wygodę, tym mniej zastanawiamy się nad jej kosztem. Może warto czasem spojrzeć ponad wąski horyzont własnego komfortu?