Niet links of rechts, maar met of zonder Netanyahu is de keuze voor Israël

Israël staat dinsdag voor zijn belangrijkste verkiezing in jaren. Met meerdere oorlogen op de sluimerstand draait de campagne vooral om veiligheid: wie gaat daarvoor zorgen en hoe? Daarbij is de vraag of dat met of zonder premier Benjamin Netanyahu is.

"Heel spannende verkiezingen waarin voor heel veel mensen heel veel op het spel staat", zegt antropoloog Erella Grassiani van de Universiteit van Amsterdam over de stembusgang in Israël.

De slotpeilingen van afgelopen vrijdag onderstrepen dat het spannend wordt. De in 2025 door oud-legerleider Gadi Eisenkot opgerichte partij Yashar lijkt de grootste te worden. Maar het verschil met de Likud-partij van Netanyahu is klein, schrijven Haaretz en The Times of Israel.

De huidige coalitie van Netanyahu lijkt een paar zetels te verliezen in de 120 zetels tellende Knesset, het Israëlische parlement. Een nieuwe regering vormen zit er voor de zittende premier daarom voorlopig niet in. Maar ook het samenwerkingsverband dat Eisenkot heeft opgetuigd komt op basis van de slotpeilingen zetels tekort om te gaan regeren.

Daarmee staat de schijnwerper op de Palestijnse partijen als potentiële 'kingmakers'. Die partijen, die gezamenlijk waarschijnlijk zo'n veertien zetels halen, kunnen op meerdere manieren verandering teweegbrengen.

'Oppositie heeft meer slagingskans'

Zowel het 'blok-Netanyahu' als het 'blok-Eisenkot' moet uiteindelijk de samenwerking zoeken met kleinere partijen. Dat was te merken tijdens de campagne, ziet hoogleraar Internationale Communicatie Eytan Gilboa van de Israëlische Bar-Ilan-universiteit.

"Netanyahu schetste het angstbeeld dat zodra Eisenkot meer stemmen haalt, hij de samenwerking zal zoeken met de 'Arabische proterrorismepartijen'", zegt Gilboa. "Eisenkot stelde op zijn beurt dat je met een stem op Netanyahu de extreemrechtse ministers Itamar Ben-Gvir en Bezalel Smotrich er gratis bij krijgt."

De experts geven de oppositie uiteindelijk net iets meer slagingskans dan het blok-Netanyahu. "Eisenkot heeft weliswaar gezegd dat hij geen Palestijnse partijen in zijn coalitie wil, maar de deur staat nog wel op een kier", ziet Grassiani. Daarnaast kunnen Palestijnse partijen ervoor kiezen een minderheidsregering gedoogsteun te geven.

In onderstaande video uit leggen we uit dat er ook manieren zijn voor Netanyahu om aan de touwtjes te blijven trekken:

Ook zonder nieuwe regering kan oppositie aan de slag

Gilboa wijst op nog een ander voordeel voor het blok-Eisenkot: doordat in dat kamp minder ideologische weerstand lijkt tegen de samenwerking met Palestijnse partijen, kunnen mogelijk makkelijker meerderheden worden gevonden in de nieuw gekozen Knesset.

"Als de oppositie voldoende stemmen kan vinden om de parlementsvoorzitter te vervangen, kan ze de agenda bepalen en zelf aan de slag met nieuwe wetgeving of het terugdraaien van oude wetgeving. Daarvoor hoeft Eisenkot niet eerst een regering te vormen", legt Gilboa uit.

Maar dan moeten de Palestijnse inwoners van Israël, ruim 20 procent van de bevolking, wel eerst naar de stembus gaan. De opkomstcijfers zijn historisch gezien relatief laag onder deze groep, zegt Grassiani. "Maar omdat het zulke belangrijke verkiezingen zijn, lijkt het erop dat de Palestijnse inwoners in groten getale zullen komen opdagen."

Volgens peilingen zal de opkomst onder deze groep toenemen van zo'n 56 procent in 2022 naar ongeveer 63 procent komende dinsdag, meldde persbureau Reuters onlangs.

Netanyahu zit in zijn maag met dienstweigeraars

Toch ging het de afgelopen maanden vooral over een andere groep inwoners van Israël: de ultraorthodoxe joden. Hét campagneonderwerp was de dienstplicht voor deze gemeenschap, zag Gilboa. Onderzoek van instituut Clingendael bevestigt dat. Geen enkel ander onderwerp kwam de laatste tijd vaker aan bod.

Ultraorthodoxe joden, ook wel haredim genoemd, waren sinds 1977 uitgesloten van de dienstplicht. De vrijstelling werd in 2012 ongeldig verklaard. Maar vanwege politiek getouwtrek duurde het tot 2024 voordat de dienstplicht voor de ultraorthodoxe joden officieel van kracht werd.

De handhaving van die maatregel is problematisch. De arrestatie van haredim-dienstweigeraars leidt regelmatig tot gewelddadige protesten. Zo bestormden ultraorthodoxe demonstranten in juni het huis van een rechter van het hooggerechtshof.

Netanyahu, die hengelt naar steun van de ultraorthodoxe joden, wil de dienstweigeraars met zachte handschoenen aanpakken. Zo heeft hij geprobeerd wetgeving in te voeren die arrestaties van dienstweigeraars verbiedt, maar daar haalde het hooggerechtshof vorige maand een streep door. Voor Eisenkot telt alleen een algemene militaire dienstplicht zonder uitzonderingen en geitenpaadjes, staat in zijn verkiezingsprogramma.

"De oppositie wijst Netanyahu er steevast op dat hij militairen nodig heeft als hij zijn oorlogen wil blijven voeren. Dat is zijn zwakke plek", zegt Gilboa.

Israëliërs willen onderzoek naar 7 oktober

Ging het in de campagne dan helemaal niet over de aanval van Hamas op 7 oktober 2023, aangezien dit de eerste verkiezingen zijn sinds die aanval? Toch wel. Een heet hangijzer is het onderzoek naar de gebeurtenissen op en rond die dag. Zo moet bijvoorbeeld duidelijk worden of Netanyahu waarschuwingen heeft ontvangen over een aanstaande aanval van Hamas, zoals de krant Haaretz begin september meldde.

"De tegenstanders van Netanyahu willen een volledig onafhankelijk onderzoek naar gebeurtenissen rond die dag, terwijl de premier dat idee verwerpt", zegt Grassiani. De regering van Netanyahu besloot vorig jaar een regeringscommissie onderzoek te laten doen naar 7 oktober, terwijl onderzoek laat zien dat de voorkeur van veel Israëliërs uitgaat naar een onafhankelijke commissie.

Maar ook meer alledaagse onderwerpen kwamen aan bod in de campagne, zagen Grassiani en Gilboa. Denk aan de kosten van levensonderhoud, het aanzien van Israël in de wereld, het al dan niet terugdraaien van de door de regering-Netanyahu ingevoerde inperkingen van de rechterlijke macht en of het premierschap aan een maximumaantal termijnen gebonden moet zijn.

En uiteindelijk wordt ook over de Palestijnen in de Gazastrook en de bezette Westelijke Jordaanoever gesproken, maar vooral in de vorm van veiligheid. Ironisch genoeg hebben alleen de extreemrechtse partijen een concrete oplossing, zei de Israëlische politicoloog Alon Yakter eerder tegen NU.nl. "Die willen de Palestijnse identiteit vernietigen."

Waarom het in verkiezingstijd nauwelijks over de Palestijnen gaat, lees je hier: