Kryzys w szpitalach narasta. Samorządowcy żądają zmian

Kluczowe fakty:

• Rosnące straty finansowe szpitali prowadzą do wydłużania kolejek do badań i zabiegów.
• Samorządy podkreślają, że odpowiedzialność za kryzys leży po stronie rządzących.
• Ministerstwo Zdrowia zapewnia, że nie planuje likwidacji szpitali powiatowych. Celem jest dostosowanie ich profilu do lokalnych potrzeb.
• Eksperci przewidują, że mimo wzrostu nakładów na ochronę zdrowia, luka finansowa w systemie publicznym będzie się pogłębiać.

Z analizy Związku Powiatów Polskich, obejmującej dane za 2025 rok z 207 szpitali wynika, że ponad 90 proc. badanych placówek wykazało stratę na działalności podstawowej.

O tym, jak zaburzona płynność finansowa może się przekładać na sytuację pacjentów, mówili w ubiegłym tygodniu w Katowicach przedstawiciele śląskich samorządów i lecznic. To przede wszystkim rosnące kolejki do badań i zabiegów.

- Chcemy tworzyć e-kolejki, e-rejestracje? No to mamy e-kolejkę na 2036 rok na endoprotezoplastykach - mówiła Marta Nowacka, szefowa Związku Szpitali Powiatowych Województwa Śląskiego.

Powszechny ujemny wynik finansowy lecznic wymaga zdaniem samorządowców odpowiedzi na pytanie o zasady finansowania całego sektora ochrony zdrowia.

Samorządy: kryzys szpitali powiatowych wynika z decyzji władz centralnych

- Nie zgadzamy się na przerzucanie skutków decyzji centralnych ani odpowiedzialności za nie. Ani powiat, ani miasto na prawach powiatu nie ustala wysokości składki zdrowotnej, wyceny świadczeń, ustawowych podwyżek, limitów przyjęć na studia medyczne czy limitów przyjęć na poszczególne specjalizacje - stwierdził podczas poniedziałkowego szczytu Andrzej Płonka, prezes zarządu Związku Powiatów Polskich.

W przyjętym stanowisku samorządowcy przypomnieli, że to rząd i parlament kształtują przepisy oraz zasady finansowania ochrony zdrowia, Ministerstwo Zdrowia odpowiada za politykę wobec sektora, a Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) za kontraktowanie i rozliczanie świadczeń.

Związkowcy wskazali, że każda decyzja zwiększająca koszty funkcjonowania placówek powinna mieć zapewnione finansowanie. Tymczasem bez zabezpieczenia odrębnego finansowania została w 2022 roku przyjęta tzw. ustawa podwyżkowa, regulująca minimalne wynagrodzenia w publicznej ochronie zdrowia.

Skumulowany koszt jej realizacji sięga w tym roku 71 mld zł, a zgodnie z przewidywaniami ekspertów Federacji Przedsiębiorców Polskich do 2030 roku będzie to już ponad 100 miliardów złotych - czyli jedna trzecia całego budżetu NFZ.

Szpitale chcą jasnych zasad finansowania i restrukturyzacji

Deklaracja rządu w sprawie zmian w ustawie podwyżkowej jest pierwszym z ośmiu postulatów, jakie wysuwają samorządowcy i dyrektorzy szpitali powiatowych. Chodzi im o to, by koszty podwyżek pokrywać z budżetu państwa, a nie pieniędzy z kontraktów, jakie szpitale zawierają z NFZ.

Krytyczne stanowisko organizatorzy szczytu przyjmują również wobec sztandarowej ustawy z tzw. "pakietu naprawczego" ochrony zdrowia. Chodzi o przepisy regulujące maksymalne stawki godzinowe wynagrodzeń dla medyków.

- Od kilkunastu lat mówimy o widełkach, które powinny kształtować wynagrodzenia lekarzy w zależności od ich referencji i tego, czy to szpital powiatowy, czy wojewódzki lub klinika. Nigdy tego nie chciano zrobić. Teraz gasimy pożar. Mówi się o stawce około 240 złotych, ale zadziała to odwrotnie i nie przyniesie żadnych oszczędności - oceniał Andrzej Płonka podczas konferencji prasowej kończącej poniedziałkowy szczyt.

Podkreślił też, że samorządy i dyrektorzy szpitali oczekują konkretnych rozwiązań, m.in. zmian w systemie finansowania świadczeń, pełnego pokrycia podwyżek wynagrodzeń, terminowych zapłat za wykonane świadczenia oraz systemowej restrukturyzacji i wsparcia finansowego.

- Nasza sytuacja finansowa dochodzi do granicy - dodał prezes Ogólnopolskiego Związku Pracodawców Szpitali Powiatowych Waldemar Malinowski.

Co czeka szpitale powiatowe? Ministerstwo Zdrowia nie planuje likwidacji placówek

Jak na podnoszone przez dyrektorów i samorządowców zarzuty i postulaty reaguje resort zdrowia?

Wiceminister Tomasz Maciejewski zapewnił, że pomimo trudnej sytuacji resort nie planuje likwidacji żadnych szpitali powiatowych. W komentarzu udzielonym naszej redakcji podkreślił natomiast, że ministerstwo chce, by to w regionach zapadały odpowiednie decyzje, wynikające przede wszystkim z potrzeb pacjentów.

- Po to wydłużamy sieć szpitali o dwa lata, żeby zabezpieczyć finansowanie szpitali i jednocześnie dać czas na podejmowanie istotnych decyzji przez właścicieli szpitali, także tych powiatowych - podkreślił wiceminister zdrowia Tomasz Maciejewski.

Chodzi o procedowany w Sejmie projekt nowelizacji ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, w którym zawarto zapisy dotyczące wydłużenia okresu obowiązywania dotychczasowej sieci szpitali (PSZ) do połowy 2029 roku. Ma to na celu zapewnienie bezpieczeństwa finansowania szpitalom działającym w ramach PSZ, które wejdą na ścieżkę restrukturyzacji i konsolidacji.

Podczas spotkania Tomasz Maciejewski przekazał, że jednym z priorytetów resortu jest opieka nad osobami starszymi i starzejącym się społeczeństwem. - Czyli wykorzystanie potencjału tych szpitali w zakresie oddziałów chorób wewnętrznych, zakładów opiekuńczo-leczniczych, przewlekłej opieki i opieki geriatrycznej - powiedział.

Jak dodał, resort zdrowia chce też ograniczyć hospitalizacje kilkudniowe na rzecz świadczeń kilkugodzinnych i opieki ambulatoryjnej, tam, gdzie sytuacja może na to pozwolić. Zaznaczył też, że przebudowa systemu ochrony zdrowia to długotrwały proces.

- W żadnym kraju nie przeprowadzono gruntownej reformy w miesiąc, czy nawet rok. To nie jest nic odkrywczego. Do tych zmian potrzebna jest zgoda polityczna i kontynuacja działań. Jednym z ważnych kierunków jest dostosowanie systemu do potrzeb medycznych i sytuacji demograficznej na danym terenie - dodał.

Wiceszef resortu zdrowia przypomniał, że w przyszłym roku w budżecie państwa znajdą się 274 mld zł na system ochrony zdrowia. Pytany, czy ta kwota wystarczy na pokrycie potrzeb systemu, wskazał na możliwość dodatkowego wsparcia ze strony Ministerstwa Finansów, tak jak miało to miejsce w bieżącym roku. - To jest o 26 miliardów więcej niż w roku bieżącym. Jak pokazał mijający rok, na te większe potrzeby też mamy dotacje z Ministerstwa Finansów i pewnie spodziewam się, że takie sytuacje mogą mieć miejsce w przyszłym roku. Aczkolwiek myślę, że ten duży wzrost w stosunku rok do roku powinien te potrzeby ograniczyć - powiedział wiceminister zdrowia.

Ekonomista: luka finansowa w ochronie zdrowia będzie się pogłębiać

Wojciech Wiśniewski z Polskiego Towarzystwa Gospodarczego, reprezentujący podczas spotkania Ogólnopolski Związek Pracodawców Szpitali Powiatowych, podkreślał jednak w swojej prezentacji, że pomimo rosnących nakładów na ochronę zdrowia, zwiększać się będzie również finansowa luka w publicznym systemie. W scenariuszu bazowym ma to być 171 mld zł, czyli 3,4 proc. PKB w 2040 roku i 434 mld zł, czyli 7,1 proc. PKB w roku 2050.

- Wskazana luka finansowa będzie musiała zostać częściowo skompensowana wydatkami prywatnymi obywateli albo uzupełniona dodatkowymi środkami publicznymi, pochodzącymi spoza strumienia składkowego - przewidywał, przypominając, że od 2023 roku poziom inflacji w systemie ochrony zdrowia był dwuipółkrotnie wyższy niż wzrost cen w gospodarce.

Przyczyną tego zjawiska było według ekonomistów podjęcie szeregu decyzji, które nałożyły na NFZ obowiązki bez źródła finansowania. Analizowała to i podkreślała w trzech publikowanych w latach 2024-2025 raportach Federacja Przedsiębiorców Polskich i Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. Oprócz ustawy podwyżkowej było to m.in. przeniesienie na NFZ finansowania ratownictwa medycznego czy bezpłatnych leków dla seniorów i kobiet w ciąży.

Równolegle wyczerpano wszystkie rezerwy finansowe zgromadzone w trakcie pandemii COVID-19. Jak podkreślił ekspert, od 2024 roku NFZ pozbawiony jest funduszu zapasowego w takiej wysokości, który jest niezbędny dla terminowego realizowania zobowiązań.

"Obecny kryzys ma charakter bezterminowy i będzie się pogłębiał z każdym rokiem. Przy obecnych warunkach, wobec braku działań duszących inflację w sektorze, obecna baza szpitalna jest niemożliwa do utrzymania, a przywrócenie stabilności wymaga jednoczesnej reformy podatkowej, administracyjnej oraz radyklanej konsolidacji podaży świadczeń opieki zdrowotnej" - czytamy w prezentacji Wiśniewskiego.

Osiem postulatów, jakie Związek Powiatów Polskich wysuwa po poniedziałkowym szczycie:

• Jednoznaczna deklaracja w sprawie ustawy płacowej i finansowanie podwyżek. Uczestnicy domagają się rozstrzygnięcia przyszłości ustawy o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych. W przypadku braku woli zmiany jej przepisów rzeczywiste koszty wynikających z niej podwyżek powinny być pokrywane z budżetu państwa.
• Waloryzacja kontraktów uwzględniająca pozostałe koszty wynagrodzeń. Potrzebny jest mechanizm uwzględniający wzrost kosztów wynikający z podwyższania minimalnego wynagrodzenia za pracę w odniesieniu do pracowników nieobjętych ustawą płacową. Stanowisko zawiera również żądanie zapewnienia środków na wzrost wynagrodzeń personelu zatrudnianego na podstawie umów cywilnoprawnych.
• Waloryzacja kontraktów o wzrost kosztów pozapłacowych. Finansowanie placówek powinno uwzględniać także wzrost kosztów ich funkcjonowania niezwiązanych z wynagrodzeniami. Uczestnicy domagają się wprowadzenia odpowiedniego mechanizmu aktualizacji wartości kontraktów.
• Rzetelna wycena świadczeń. Wyceny powinny odzwierciedlać rzeczywiste koszty udzielania pomocy. W wystąpieniu otwierającym szczyt prezes ZPP zwrócił również uwagę na konieczność finansowania gotowości szpitali do przyjmowania pacjentów, niezależnie od bieżącego obłożenia oddziałów.
• Comiesięczne płatności za wykonane świadczenia. Stanowisko przewiduje wprowadzenie zasady comiesięcznego regulowania należności za zrealizowane świadczenia opieki zdrowotnej. Szpitale potrzebują regularnych wpływów, aby opłacać personel, leki, diagnostykę i pozostałe koszty leczenia.
• Pilna restrukturyzacja zadłużenia i ograniczenie obciążeń samorządów. Oczekiwany mechanizm powinien obejmować także rozwiązania dla podmiotów podejmujących działania konsolidacyjne. Uczestnicy domagają się ponadto mechanizmu ograniczającego odpowiedzialność finansową samorządów za zobowiązania podmiotu leczniczego w przypadku jego planowanej likwidacji.
• Wskazanie odpowiedzialności za decyzje o likwidacji oddziałów lub placówek. Minister zdrowia lub wojewodowie powinni jednoznacznie wskazać w Schemacie Zabezpieczenia Opieki Szpitalnej, które oddziały szpitalne lub całe podmioty lecznicze mają zostać zlikwidowane. Decyzje dotyczące kształtu sieci szpitalnej muszą być jasno określone przez organy odpowiedzialne za jej planowanie.
• Sądowoadministracyjna kontrola zarządzeń prezesa NFZ. Uczestnicy oczekują wprowadzenia przepisów umożliwiających poddanie tych zarządzeń kontroli sądów administracyjnych.