Alzheimer yalnızca yaşlanma nedeniyle artmıyor!

Türkiye Alzheimer Derneği, ülkemizde alzheimer ve diğer demans türleriyle yaşayanların sayısını yaklaşık 700 bin olarak açıkladı. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) verdiği artış rakamları da ürkütücü. Umut veren çalışmalar da var. Nöroloji uzmanları Prof. Dr. Derya Uludüz ve Prof. Dr. Yıldız Değirmenci en son gelişmeleri anlattı.

Haberlerimizi Google’da Takip Edin

Gelişmelerden anında haberdar olun.

Google’da tercih edilen
kaynak olarak ekleyin

Haberin Devamı

İSTATİSTİKLER NE SÖYLÜYOR?

Toplumlar buna hazırlıklı değil’

◊ Alzheimer 21’inci yüzyılın en büyük salgınlarından biri. Unutkanlık ortaya çıkmadan 15-20 yıl önce başlayabiliyor. Toplumlar bu büyük sağlık ve bakım yüküne henüz hazırlıklı değil. Sağlık Bakanlığı’nın paylaştığı verilere göre ülkemizde 65 yaş üzerindekilerde alzheimer görülme sıklığı yüzde 5,5. (Prof. Dr. Derya Uludüz)

◊ Demans, halk arasında bilinen ismiyle ‘bunama’ unutkanlığı ortaya çıkaran hastalıkların genel adı. Alzheimer, demansların yaklaşık yüzde 60-70’ini oluşturuyor. 65-85 yaş arasında hastalığın görülme sıklığı her 5 yılda bir 2 katına çıkıyor. Bazı genetik yatkınlıklar sonucu daha önce de başlayabiliyor. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)

NEDENİ VAR MI?

Genetik yatkınlık ve diğerleri...

Haberin Devamı

◊ Alzheimer genetik yatkınlık, yaşlanma, damar ve metabolizma sorunlarıyla çevresel etkenlerin bir araya geldiği bir süreç. Amiloid beta proteinlerinin (nöronların dış zarlarındaki amiloid öncü proteininin enzimlerce parçalanmasıyla oluşan parçalar) sinir hücreleri arasında plaklar oluşturması ve tau proteininin (nöronların içindeki hayati bir protein) hücre içinde anormal birikmesi hastalığın temel biyolojik özellikleri. Ömür uzadıkça alzheimer vakalarının artması beklenen bir sonuç. Ancak vakaların artışı yalnızca yaşlanmaya bağlı değil. Diyabet, obezite, yüksek kolesterol, hareketsizlik, sigara, uyku bozukluğu vs. beyni yıllar içinde sessizce yıpratır. (Prof. Dr. Derya Uludüz)

BELİRTİLERİ NELER?

‘Aynı soruyu tekraren sormak’

◊ Alzheimer’ın en tipik erken belirtisi kişinin yeni bilgileri öğrenme ve yakın zamanda yaşanan olayları hatırlama becerisinin bozulması, yani unutkanlıktır. Ama her unutkanlık alzheimer değildir. Her yaşta depresyon, uyku bozukluğu, bazı ilaçlar, tiroit hastalığı, B12 eksikliği ve diğer nörolojik hastalıklar nedeniyle de unutkanlık görülebilir. Alzheimer’daki uyarıcı işaretler aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar sormak, yakın zamanda yapılan konuşmaları unutmak veya herhangi bir eşyayı alışılmadık yerlere koymak olabilir. Hastalık ilerledikçe unutkanlık artar, kelime bulma zorluğu yaşanabilir. Davranış problemleri eklenebilir. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)

Haberin Devamı

ÖNLEMEK İÇİN NE YAPMALI?

Bilişsel rezervi güçlendirmek...

◊ Beynin kapasitesini mümkün olduğunca uzun süre korumaya nörolongevity diyoruz. Belirtilerin ortaya çıkmasını beklemeden bilişsel rezervi güçlendirmeyi ve riskleri yönetmeyi hedefliyoruz. Kaliteli uyku önemli. Orta yaşta 6 saat veya daha az uyumanın ileriki yıllardaki demans riskiyle ilişkili olduğu gösterildi. Düzenli aerobik ve direnç egzersizleri beyin kanlanmasını, insülin duyarlılığını, damar sağlığını destekliyor. Sebze, meyve, zeytinyağı, balık ağırlıklı Akdeniz tipi beslenme damar hasarıyla kronik inflamasyonun azaltılmasına katkı sağlıyor. Sosyal ilişkilerse beyni sürekli yeni uyaranlara yanıt vermeye zorlayan doğal bir bilişsel egzersiz. (Prof. Dr. Derya Uludüz)

Haberin Devamı

APOE4 GENİ NE ANLATIYOR?

‘Önemli bir risk ama...’

◊ Çalışmalar APOE4 geninin alzheimer riskindeki katkısını doğrulamaya devam ediyor. Bu genin taşıyıcılığı alzheimer hastalığını ve amiloid patolojisi riskini belirgin biçimde artırıyor. Ancak APOE4 taşıyan herkes alzheimer olmaz, taşımayanda da gelişebilir. APOE4 önemli bir risk ama kader geni değil. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)

KAN TESTLERİ HANGİ AŞAMADA?

‘Değerli bir gelişme’

◊ ‘Lumipulse G pTau217/Beta-amiloid 1-42 oranı’ Mayıs 2025’te Amerikan FDA (Gıda ve İlaç Dairesi) tarafından onaylanan ilk alzheimer kan testi oldu. P-tau217’nin de çalışmaları sürüyor. Bunlar ülkemizde bazı merkezlerde kullanılıyor. Değerli bir gelişme ama tek başına ‘alzheimer var-yok’ testi olarak görülmemeli. (Prof. Dr. Derya Uludüz)

Haberin Devamı

YENİ BİLİMSEL ÇALIŞMALAR NELER?

‘Aşı geliştirme fikri klinik aşamada’

◊ Henüz alzheimer’ı tamamen ortadan kaldıran bir tedavimiz yok ama umut verici gelişmeler var. Örneğin yeni bir çalışmada bağırsak bakterilerinin ürettiği bir metabolit olan imidazol propiyonat’ın (ImP) bilişsel performans ve alzheimer’la ilişkili olabileceği gösterildi. Ama bu, ImP alzheimer’a kesin neden oluyor anlamına gelmiyor.

◊ Alzheimer için ‘aşı’ geliştirme fikri artık teori değil, klinik aşamada. Amaç bağışıklık sistemini amiloid-beta ve tau patolojisinin bileşenlerine karşı eğitmek. Geçen yıl yayımlanan faz II çalışmada ABvac40 amiloid-beta 40’ı hedefleyen aktif immünoterapi araştırıldı. Sürdürülebilir bir bağışıklık yanıtı oluşturdu. Tau’yu hedefleyen aktif immünoterapiler de erken klinik aşamada.

Haberin Devamı

◊ Amiloid-beta ve tau anormalliklerinin genomik stres ve DNA bütünlüğünün bozulmasıyla ilişkili olabileceğini gösteren çalışmalar var. Gelecekte bu alanda yeni tedavi hedefleri olabilir. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)

NEDEN KADINLARDA DAHA ÇOK GÖRÜLÜYOR?

‘Menopoz önemli’

◊ Alzheimer tanısı alanların üçte ikisi kadın. APOE4 geninin kadınlarda daha güçlü etki gösterebilmesi; bağışıklık sistemi, beyin enerji metabolizması ve tau birikimindeki cinsiyet farklılıkları; depresyon ve damar riski bu tabloya katkıda bulunabilir. Menopozla azalan östrojen de önemli araştırma alanlarından biri. (Prof. Dr. Derya Uludüz)

YAPAY ZEKÂNIN KATKISI OLDU MU?

‘Daha erken hesaplayabiliyor’

◊ Yapay zekâ MR ve PET görüntülerindeki hipokampus küçülmesi, kortikal kalınlık değişiklikleri ve amiloid-tau dağılımının çok ince örüntülerini saptayabiliyor. Bunları kan biyobelirteçleri, bilişsel testler, genetik ve klinik verilerle birleştirerek alzheimer olasılığını daha erken hesaplayabiliyor. (Prof. Dr. Derya Uludüz)

TEDAVİ ÇALIŞMALARINDA DURUM NEDİR?

‘Deri altına, otomatik enjektörle, evde uygulanabilecek’

◊ Yeni nesil ilaçlar beyindeki amiloidi hedefliyor. Ancak tedaviye başlamadan önce amiloid varlığının doğrulanması gerek. En yeni gelişme lecanemab’in LEQEMBI IQLIK adlı subkutan (deri altı) formu. FDA haftada bir, otomatik enjektörle, evde uygulanmasına izin verdi. Bazı çalışmalar da antiamiloid tedavilerin yakınması olmayan fakat beyninde patoloji başlamış kişilerde hastalığı geciktirip geciktiremeyeceğini araştırıyor. Tau üretimini azaltan antisens ve RNA susturma tedavileri de dikkat çekiyor. (Prof. Dr. Derya Uludüz)