Apa yang Melaka tahu tentang perpaduan dalam kepelbagaian

Dalam menyeru rakyat Malaysia menolak politik kebencian berasaskan kaum dan agama pada 25 Okt, Perdana Menteri Anwar Ibrahim berkata ada pihak cuba ‘memutarbelitkan sejarah dengan mendakwa negara ini hanya boleh diselamatkan melalui kemenangan satu kaum sahaja’.

“Jika nenek moyang kita berjaya membina Kesultanan Melayu Melaka sebagai sebuah empayar yang besar, kita juga mampu melakukannya melalui keamanan, perpaduan semua pihak dan strategi pembangunan yang baik,” katanya.

Saya amat bersetuju dengan pandangan itu. Malah, sejarah membuktikan beliau benar.

Sejak beberapa dekad kebelakangan ini, ketegangan mengenai siapa pemilik sebenar negara ini semakin berlarutan, dengan pihak yang memperjuangkan ketuanan Melayu atau melabelkan masyarakat bukan Melayu sebagai pendatang semakin mendapat pengaruh. Keadaan ini menyebabkan ramai warga bukan Melayu seolah-olah terpaksa mengambil sikap defensif.

Seolah-olah kekuatan politik Melayu dan kepelbagaian masyarakat majmuk merupakan dua perkara yang saling bersaing untuk mendapatkan ruang yang sama.

Hakikatnya, kedua-duanya tidak semestinya bercanggah, seperti yang ditunjukkan oleh sejarah Melaka.

Selama kira-kira satu abad, pelabuhan terpenting di dunia Melayu pada masa yang sama merupakan kerajaan paling bercirikan Melayu di rantau ini dan antara tempat paling majmuk di dunia. Kedua-dua hakikat ini wujud serentak. Salah satunya tidak menghakis yang lain.

Kesultanan Melayu Melaka sememangnya sebuah kerajaan Melayu dan Islam. Istana bertutur dalam bahasa Melayu, mengamalkan adat Melayu, mengadaptasi upacara istiadat daripada konsep berteraskan Hindu yang telah melalui penyesuaian sepanjang berabad-abad tradisi istana, serta memperoleh legitimasi daripada penguasaan Selat Melaka.

Namun, kepelbagaian penduduk kota itu amat luar biasa. Tomé Pires, yang menulis ketika kejatuhan kesultanan itu masih dalam ingatan masyarakat, menggambarkan kehadiran pedagang dari seluruh dunia yang bertutur dalam kira-kira 84 bahasa di pelabuhan tersebut.

Pedagang Gujarat dan saudagar Tamil dari India menjalankan kegiatan perdagangan di sini; saudagar Cina yang bertutur dalam bahasa Hokkien dan Kantonis mengendalikan gudang, manakala pedagang dari Jawa, Siam, Champa, Ryukyu, Arab, Parsi dan Filipina turut mempunyai penempatan masing-masing di sini.

Terdapat komuniti tetap yang mempunyai kuil, masjid, tempat pemujaan serta ketua masyarakat mereka sendiri.

Kepelbagaian ini bukan sekadar unsur sampingan kepada kekuatan Melaka. Sebaliknya, itulah kekuatan Melaka. Kekayaan kesultanan itu berpunca daripada kedudukannya sebagai pusat pertemuan Laut China Selatan dengan Lautan Hindi.

Dan semua itu hanya dapat dilaksanakan jika seorang pedagang India Muslim atau saudagar Tamil, pemilik jong dari Quanzhou dan pengeksport lada dari Jawa dapat menggunakan atau mencapai persetujuan mengenai sistem timbangan, amalan kredit dan bahasa kontrak yang sama.

Kosmopolitanisme bukan sekadar nilai yang dipertahankan Melaka. Sebaliknya, ia merupakan asas ekonominya.

Pendekatan Melaka dalam mentadbir masyarakat yang pelbagai ini lebih bersifat pentadbiran berbanding ideologi. Kerajaan melantik seorang Syahbandar — ketua penguasa pelabuhan — untuk menyelia semua pedagang dan hasil kerajaan.

Syahbandar menguruskan kawasan perdagangan yang berasingan, mendaftarkan pedagang, memungut cukai, menyelesaikan pertikaian dalam kalangan pedagang serta menjadi penghubung dengan kerajaan.

Secara praktiknya, aturan ini memberikan autonomi adat kepada setiap komuniti untuk menguruskan hal ehwal masing-masing (perkahwinan, pewarisan harta, serta pengurusan kuil dan masjid), manakala Bendahara mengendalikan hal ehwal dalaman orang Melayu. Bagaimanapun, semua bidang kuasa berkaitan perdagangan, jenayah dan rayuan terletak di bawah kuasa kesultanan.

Aturan ini wajar diberikan perhatian kerana secara sepintas lalu, ia kelihatan serupa dengan sistem yang kemudiannya dibentuk oleh pentadbir kolonial dan ditiru dalam politik gabungan Malaysia — saluran berasingan untuk komuniti yang berbeza. Namun, perbezaannya terletak pada struktur dan hal ini penting dalam menentukan cara kita memahami perpaduan hari ini.

Di bawah pemerintahan kolonial, pemisahan kaum merupakan matlamat utama. Dasar British membekukan kategori kaum menerusi pengelasan banci, memisahkan sistem persekolahan mengikut bahasa, mengasingkan pekerjaan berdasarkan kaum dan menganggap percampuran masyarakat sebagai masalah pentadbiran.

Komuniti yang berbeza hidup bersama dari segi ekonomi tetapi kekal terpisah dari segi sosial, disatukan dari atas oleh sebuah pentadbiran yang tidak mewakili mana-mana komuniti tersebut.

Sistem Melaka mengasingkan komuniti bagi tujuan penyatuan. Syahbandar mendaftarkan seseorang supaya mereka dapat menjalankan perdagangan, berkahwin, mewarisi harta dan membawa kes ke muka pengadilan dalam kerangka pemerintahan Melaka. Undang-Undang Melaka dan undang-undang maritim mengiktiraf adat komuniti masing-masing, sambil mengekalkan bidang kuasa perdagangan, jenayah dan rayuan di bawah kuasa kerajaan.

Bahasa Melayu menjadi bahasa perantara dalam urusan perdagangan dan di istana, manakala penyertaan dalam kehidupan bersama itu merupakan syarat serta ganjaran bagi mereka yang menjadi sebahagian daripada masyarakat Melaka.

Pergaulan merentasi batas komuniti merupakan sesuatu yang dijangka dan lazim berlaku. Pedagang Cina berkahwin dengan penduduk tempatan lalu melahirkan budaya Baba-Nyonya. Pedagang India Muslim menetap di kawasan yang kemudiannya berkembang menjadi penempatan tetap, begitu juga saudagar Tamil. Keluarga Arab berketurunan Syed pula menjadi sebahagian daripada salasilah keturunan Melayu.

Pengislaman membuka laluan paling luas untuk seseorang menyertai golongan elit, tanpa menghapuskan jaringan perdagangan yang dibawa oleh mereka yang memeluk Islam.

Perpaduan ketika itu bermaksud berkongsi kerangka pemerintahan berdaulat, bahasa perdagangan dan sistem perundangan yang sama — bukannya berkongsi darah keturunan, sistem persekolahan atau budaya. Kepelbagaian bukan sekadar diterima di pinggiran masyarakat, sebaliknya diuruskan di peringkat pusat pemerintahan.

Berdasarkan rekod sejarah ini, dakwaan bahawa kehadiran masyarakat bukan Melayu di Semenanjung merupakan tinggalan zaman kolonial yang perlu dihapuskan tidak dapat dipertahankan apabila berdepan dengan bukti sejarah.

Nenek moyang masyarakat Cina dan India Malaysia hari ini bukan hanya tiba dengan kapal wap pada abad ke-19.

Sebelum Pulau Pinang, Singapura dan Melaka jatuh ke tangan British, sudah wujud komuniti Cina, Tamil, India Muslim, Gujarat dan Arab yang menetap di sini di bawah pemerintahan berdaulat Melayu. Mereka didaftarkan, dikenakan cukai dan diadili mengikut undang-undang, malah ada dalam kalangan mereka yang berkahwin campur.

Mereka bukan tetamu yang menunggu kebenaran untuk menetap secara kekal dan Syahbandar pula bukan pengurus hal ehwal kaum.

Hakikat sejarah ini meruntuhkan premis asas eksklusivisme kaum — bahawa identiti Melayu dan keberadaan masyarakat bukan Melayu di negara ini pada prinsipnya merupakan dua tuntutan yang tidak boleh wujud bersama di tanah yang sama.

Lima ratus tahun pemerintahan dan pentadbiran Melayu membuktikan sebaliknya, melalui tulisan Jawi dan rekod sebuah istana Melayu.

Namun, kejujuran menuntut kita mengakui batasan sejarah tersebut. Melaka merupakan sebuah pelabuhan persinggahan perdagangan dengan jumlah penduduk yang kecil, mungkin hanya puluhan ribu orang, dan ramai daripada mereka merupakan penduduk sementara. Mereka diperintah sebagai rakyat kesultanan, bukannya warganegara, serta dibezakan mengikut status dan agama melalui sistem hierarki yang tidak mungkin mahu dikembalikan oleh mana-mana rakyat Malaysia moden.

Justeru, Melaka bukanlah satu model yang perlu ditiru sepenuhnya. Tiada siapa yang patut mencadangkan supaya jawatan Syahbandar dihidupkan semula. Namun, sejarah Melaka menawarkan sesuatu yang lebih berguna daripada sebuah model untuk dicontohi: ia merupakan bukti yang menyangkal tanggapan tertentu. Sejarah ini menyingkirkan alasan yang selama ini digunakan untuk mempertahankan pendirian tersebut.

Jika peminggiran kaum dipertahankan atas alasan bahawa tamadun Melayu sejak dahulu bersifat eksklusif, rekod sejarah abad ke-15 menyangkal hujah itu.

Jika asimilasi dipertahankan atas alasan bahawa kepelbagaian memerlukan keseragaman supaya masyarakat dapat ditadbir, rekod sejarah abad ke-15 turut menyangkal pandangan tersebut.

Apa yang dapat dirumuskan daripada perbandingan ini ialah satu takrif perpaduan. Melaka menunjukkan bahawa rantau ini pernah menghasilkan model perpaduan dalam kepelbagaian yang berfungsi, dengan perpaduan bermaksud perkongsian kedaulatan, undang-undang dan bahasa, manakala kepelbagaian pula bermaksud autonomi sebenar dalam adat, kepercayaan dan persatuan.

Perpaduan tidak menuntut kepelbagaian dihapuskan. Kepelbagaian pula tidak mengancam perpaduan.

Inilah masa yang sesuai untuk mengingati hakikat sejarah ini ketika pengundi bersiap sedia untuk membuang undi pada pilihan raya Melaka bulan depan.

Sesetengah ahli politik pastinya akan memberitahu pengundi bahawa mereka perlu memilih antara mempertahankan identiti Melayu dengan menerima hakikat kepelbagaian masyarakat negara ini; bahawa mereka mesti bersatu untuk menyelamatkan bangsa atau agama. Ada pula yang mungkin berkata pengundi perlu bersatu untuk mempertahankan hak mereka.

Namun, sejarah bandar itu sendiri menunjukkan bahawa pilihan yang dihadapkan kepada mereka sebenarnya direka oleh pentadbir kolonial yang lebih mengutamakan masyarakat berpecah-belah berbanding penduduk yang hidup bercampur gaul.

Sebelum kedatangan penjajah, kerajaan Melayu paling berjaya dalam sejarah telah membuktikan bahawa kedua-duanya tidak pernah bertentangan.

Mungkin terlalu tinggi harapan untuk mengharapkan musim pilihan raya yang dipenuhi kibaran bendera memberi perhatian kepada perkara ini. Namun, bukti sejarah itu terpampang jelas di negeri yang sedang menjadi rebutan ini.

Justeru, perkara ini wajar disebut secara terbuka di Melaka sebelum pengundian berlangsung: kepelbagaian masyarakat negara ini bukanlah masalah yang diwarisi oleh tamadun Melayu daripada orang luar. Sebaliknya, ia merupakan satu pencapaian yang pernah dikuasai oleh tamadun Melayu.

Penulis boleh dihubungi di: [email protected].

Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.

Subscribe to our newsletter and get news delivered to your mailbox.