محاصره هوایی ایران؛ روایتهای شهروندان از تحریمهای جدید هوانوردی ایران
در پی تحریمهای ایالات متحده علیه صنعت هوانوردی ایران که از اول مهرماه وارد دور تازهای شده، شهروندان ایرانی در داخل و خارج از ایران با مشکلات متعددی روبهرو شدهاند. یک شهروند که داییاش بهتازگی در بریتانیا درگذشته و قرار بوده بعد از سالها دوری، پیکرش برای خداحافظی با خانواده و خاکسپاری در سرزمین مادری به ایران بازگردانده شود، به «ایرانوایر» میگوید که جنگی که سپاه بر آتش آن میدمد و تحریمهای اخیر آمریکا، داغِ دیدار و وداع آخر را بر دل مادر و خالههایش گذاشته است.
شهروند دیگری که سالها پیش در ترکیه مورد خشونت قرار گرفته، شکایت کرده و پروندهاش در دادگاهی در این کشور در حال رسیدگی است هم میگوید سختیهای سفر زمینی و گرانی بلیطهای هواپیما با این اوضاع، او را از پیگیری دادخواهی برای خودش ناامید کرده است.
از تحریمهای تازه ایالات متحده علیه صنعت هوانوردی ایران چه میدانیم؟
همهچیز از روز ۳۱شهریور و درست یکروز پیش از ضربالاجل ایالات متحده برای شروع تحریمهای تازه علیه صنعت هوانوردی ایران شروع شد. البته از چند روز قبل زمزمههایی از توقف پروازهای شرکت هواپیمایی «ماهان» ایران به برخی مقاصد از جمله، استانبول، آنکارا در ترکیه و مسقط در عمان اعلام شده بود. اما موج گسترده توقف پروازها با یک سخنرانی از «اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری آمریکا که میگفت شرکتهایی که به ایران خدمات هوانوردی ارایه کنند با تحریم ثانویه مواجه خواهند شد، اوج گرفت.
بسنت روز دوشنبه ۳۰شهریور گفت که شرکتهای هواپیمایی جمهوری اسلامی از اول مهر بهطور عملی از فعالیتهای بینالمللی محروم خواهند شد و هشدار داد فرودگاهها و شرکتهایی که به شرکتهای هواپیمایی تحریمشده خدمات ارایه کنند، ممکن است خود با تحریمهای آمریکا مواجه شوند.
پشتبند این اعلام، خبرگزاری فرانسه اعلام کرد که عراق پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایران را متوقف میکند. بر اساس این گزارش، دو منبع دولتی عراق به خبرگزاری فرانسه گفتند بغداد در پی اعلام تحریمهای جدید آمریکا علیه شرکتهای هواپیمایی ایران، از بامداد سهشنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵، پرواز شرکتهای هواپیمایی ایرانی را متوقف خواهد کرد. البته پروازهای ایران به نجف، دستکم تا روز پنجشنبه ۲مهر ادامه داشتند. بامداد جمعه سوممهر همان پروازها هم متوقف شدند.
همان روز دوشنبه، دفتر هواپیمایی «ماهان» هم اطلاعیهای منتشر کرد و نوشت که آخرین پروازهای این شرکت به ترکیه روز یکشنبه، ۲۹شهریور صورت گرفته و این شرکت بنا به تصمیم مقامهای هوانوردی ترکیه، پروازهای خود بین شهرهای ایران و استانبول و آنکارا را تا اطلاع ثانوی تعطیل کرده است. ماهان همچنین اعلام کرد که پروازهای این شرکت به گرجستان نیز از روز دوشنبه ۳۰شهریور متوقف میشود.
مسیر تهران-مسقط این شرکت نیز از چند روز قبل، یعنی از ۲۶شهریورماه تعطیل شده بود. ماهان یکی از بزرگترین شرکتهای هواپیمایی ایران، وابسته به سپاه پاسداران است. این شرکت در سال ۲۰۱۱ و در جریان سرکوب مردم سوریه توسط رژیم «بشار اسد» و انتقال سلاح به این کشور و لبنان از سوی ایالات متحده تحریم شد. ایالات متحده در هشتم مردادماه سال جاری هم در اطلاعیهای از تحریم گستردهتر شبکه «ماهان ایر» و یک شرکت پوششی سپاه پاسداران و شش نهاد و فرد در چین، هند، روسیه و ایران را که به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کمک میکنند، خبر داد.
پس از تعطیلی پروازهای ماهان ایر، نوبت به سایر پروازهای هواپیماییهای ایران به بغداد و مسقط رسید. سهشنبه ۳۱شهریورماه، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران اعلام کرد پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایران به بغداد و مسقط از بامداد چهارشنبه اول مهر ۱۴۰۵، متوقف خواهد شد.
«مجید اخوان» گفت که فرودگاه بغداد از نیمهشب چهارشنبه پذیرش پروازهای ایرانی را متوقف میکند و سازمان هواپیمایی در حال رایزنی برای انتقال پروازهای مقصد بغداد به فرودگاه نجف است؛ توافقی که احتمالا با تداوم پروازها به نجف در روز ۲مهرماه، صورت گرفته است. او همچنین اعلام کرد فرودگاه مسقط در عمان نیز از پذیرش مسافران ایرانی خودداری خواهد کرد و رایزنیها برای حل این مشکل ادامه دارد.
اما با وجود همه اینها گزارشها از ایران حاکی از این است که برخی پروازها در روزهای اول و دوم مهر همچنان انجام شدهاند. با اینکه اسکات بسنت گفته بود که مطمئن نیست با این تحریمهای جدید هیات همراه مسعود پزشکیان و خود او چگونه از نیویورک به تهران باز خواهند گشت. ساعاتی بعد هواپیمای حامل «مسعود پزشکیان» از مسیر نیویورک در فرودگاه الجزیره توقف کرد. سازمان هواپیمایی کشوری جمهوری اسلامی اعلام کرده که این توقف از پیش برنامهریزی شده و برای سوختگیری و بررسی برخی امور هوانوردی انجام شده است.
در منطقه قفقاز، بهجز گرجستان، جمهوری آذربایجان هم پروازهای ایران را متوقف کرده است. ترکمنستان نیز روز پنجشنبه ۲مهر به یک هواپیمای ایرانی در مسیر تهرانـدوشنبه اجازه عبور از حریم هوایی خود را نداده و این پرواز ناچار به تهران بازگشته است. مقامهای ترکمنستان تاکنون بستهشدن کامل آسمان این کشور به روی تمامی پروازهای ایرانی را اعلام نکردهاند.
هواپیمایی امارات، یکی از بزرگترین شرکتهای هواپیمایی جهان هم به گزارش رسانههای داخل ایران در پی اجرای تحریمهای آمریکا، پذیرش پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی را متوقف کرده است. گزارشهایی از توقف پروازها به قطر نیز منتشر شده، اما درباره قطر هنوز تایید رسمی مشابهی از سوی مقامهای هوانوردی این کشور در دست نیست.
پیشتر گزارشهایی منتشر شده بود که از توقف پروازهای شرکتهای هواپیمایی اروپایی، مانند «لوفتهانزا» و هواپیمایی «اتریش» خبر داده بود. بر اساس این گزارشها این پروازها دستکم تا ۲۴اکتبر۲۰۲۶ (دوم آبان) متوقف میماند و از سرگیری آنها پس از این تاریخ قطعی نیست. بر این اساس، هواپیمایی قطر نیز اعلام کرده پروازهایش به ایران بهدلیل محدودیتهای حریم هوایی متوقف شده و از سرگیری این پروازها بهطور موقت برای ۲۹نوامبر۲۰۲۶ (هشتم آذر) برنامهریزی شده، اما این تاریخ ممکن است تغییر کند.
بررسیهای ایرانوایر نشان میدهد که امکان رزرو بلیط از مبدا آمریکای شمالی برای هیچیک از شهرهای ایران در حال حاضر دستکم در دو پلتفرم اصلی فروش آنلاین از جمله «اکسپدیا» و «اسکای اسکنر» وجود ندارد. اکسپدیا حتی در بخش جستجوی نام فرودگاه مقصد، نام «تهران» را هم نشان نمیدهد.
با همه اینها اما به نظر میرسد چند مسیر محدود هوایی همچنان برای شهروندان ایرانی باز هستند. روز پنجشنبه ۲مهر، گزارشهایی از فرود آمدن یک هواپیمای شرکت ماهان در گوانگجوی چین مخابره شده است. پروازهای میان ایران و افغانستان همچنان برقرار است. اما پروازهای ایران و نجف نیز که تا روز پنجشنبه دوم مهر برقرار بودند، روز جمعه سوم مهر متوقف شدند. تسنیم، رسانه وابسته به سپاه نوشته که فرودگاه بینالمللی نجف اعلام کرده است همه پروازهای ورودی از ایران و خروجی به مقصد ایران از ساعت دو بامداد جمعه، سوممهر تا اطلاع ثانوی متوقف میشوند. بر اساس گزارشها، دیگر پروازهای ایران به عراق و اقلیم کردستان این کشور نیز متوقف شدهاند، از جمله پروازها به اربیل و سلیمانیه.
مقامات چه میگویند؟
تاکنون دست کم دو مقام ارشد جمهوری اسلامی گفتهاند که اگر پروازها برای ایران متوقف شود، نخواهند گذاشت پرواز دیگری در منطقه شکل بگیرد؛ تهدیدی که معلوم نیست ایران تا چه حد بتواند و بخواهد آن را اجرایی کند، بهخصوص که دولت و بهویژه عباس عراقچی در سفر هیات ایرانی به نیویورک در گفتوگوهای متعددی دم از مذاکره و از سرگیری آن برای توافق پایان جنگ زدهاند.
روز اولمهر و همزمان با شروع دور تازه تحریمهای صنعت هوانوردی ایران، «محسن رضایی»، دبیر شورایعالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، کشورهای همسایه ایران را تهدید کرد که در صورت همکاری با آمریکا برای متوقفکردن پروازهای ایران، فرودگاههای آنها نیز قادر به فعالیت نخواهند بود. او در گفتوگو با شبکه «خبر» صداوسیما، خطاب به کشورهای همسایه ایران گفت: «اگر کنار آمریکا باشید، ما شما را تماشا نخواهیم کرد.»
حالا سهروز از شروع تحریمها گذشته و در حالیکه هواپیماییهای ایرانی از پرواز به اقصی نقاط منطقه بازماندهاند، «محمد مخبر»، دستیار ویژه «مجتبی خامنهای»، رهبر جدید جمهوری اسلامی، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشته است: «همسویی با آمریکا در اجرای سیاستهای خصمانه در خاطر ملت ایران ماندگار خواهد بود.»
او کشورهایی که با تحریمهای تازه همراهی کنند را تهدید کرده و نوشته راهبرد ایران در این زمینه مشخص است: «پرواز در منطقه یا برای همه آزاد است یا برای هیچکس.»
شهروندان چه میگویند؟
یک شهروند زن که چند سال پیش در ترکیه مورد خشونت قرار گرفته، به ایرانوایر میگوید که پروندهاش الان در دادگاهی در استانبول در دست بررسی است و هر آن ممکن است مجبور شود به این کشور سفر کند. او با گفتن اینکه با وجود شرایط اقتصادی و معیشتی دشوار در ایران و افزایش بهای بلیطهای هواپیما اصولا قید سفر هواپیمایی را زده بوده و قصد داشته در صورت نیاز زمینی سفر کند، میگوید: «الان با این خبرها و ویدیوهایی که از مرزهای زمینی میرسد نمیدانم اصلا زنده به ترکیه میرسم یا نه؟!»
اشاره او به ویدیوهایی است که در روزهای اخیر، از ازدحام جمعیت بالا، سردرگمی و کلافگی مردم در مرزهای زمینی «رازی» و «بازرگان» در رسانهها و شبکههای اجتماعی منتشر شده است. در برخی از این ویدیوها شهروندان بعد از چند ده ساعت انتظار برای عبور از مرز با هم دعوا میکنند یا یک صدا ماموران مرزبانی را «هو» میکنند.
شهروند دیگری میگوید که داییاش دو-سه روز پیش در بریستول بریتانیا در گذشته است و حالا با وضعیت توقف پروازها داغ دیدار و وداع آخر بر دل مادر و خالههایش مانده است: «چندین سال بود نیامده بود ایران. توی سه سال اخیر با مادرم و خالههایم که تماس میگرفت همهاش میگفت چیزی نمانده به بازنشستگیام، میآیم. عمرش به این دنیا نبود و به علت مریضی فوت کرد. حالا بهخاطر توقف همین پروازها، آخرین خواستهاش که دفن شدن در خاک کشورش بود هم برآورده نشد. انتظار دیدن دوباره هم توی دل خواهر و برادرهایش ماند. همانجا توی انگلیس دفناش کردند.»
به گفته این شهروند، وضعیت پروازهای داخلی هم تعریفی ندارد: «واقعا چند ماهه بعد از جنگ شاید توی این مدت فقط چند هفته کلا توانستند به حالت عادی برگردند. البته نه تمامشان، شاید نصفشان. همین فرودگاه شهر ما، در جنگ تخریب شده و تازه یکماه است شروع کردند تعمیر کردن. معلوم نیست کی آماده بهرهبرداری شود.»
او با گفتن اینکه وضعیت در شهرهای بزرگ هم به همین صورت است، میگوید: «اصلا مشخص نیست پروازها مثلا به شهرهای بزرگ مثل تهران یا اصفهان کی دوباره از سر گرفته بشود. چون جز مراکز استانها، شهرستانهای دیگر استان کلا هفتهای یک یا دوبار پرواز دارند به تهران و شهرهای بزرگ و خیلی این تاثیر گذاشته روی کار و زندگی روزمره مردم.»
او با گفتن اینکه وضعیت پروازهای داخلی موضوع کمتر پرداخته شدهای در رسانههاست، میگوید: «کلا چیزی بعد از جنگ به حالت قبل برنگشته.»
شهروندان دیگری اما میگویند پروازهای هواپیماییهای کوچکتر ایران به ترکیه و بهویژه استانبول هنوز ادامه دارند. یک شهروند در مشهد به ایرانوایر میگوید که پروازهای هفته آینده یکی از شرکتهای هواپیمایی ایران به استانبول برقرار است و در سایت این شرکت «هنوز هم بلیط میفروشند.»
این شهروند با گفتن اینکه بالاخره جمهوری اسلامی در این سالها برای دور زدن تحریمها «مار» شده، میگوید: «راهش را پیدا میکنند که آب باریکهای داشته باشند و صدای مردم بهویژه خودیهایشان خیلی در نیاید. منفعت خودشان هم هست. همه اینها باعث میشود، پول بلیط را یکشبه چند برابر کنند. ماه قبل ما پروازمان بهخاطر شرایط جنگی کنسل شد، برای دو-سه روز بعدش بلیط خریدیم، ۴۸ میلیون تومان داده بودیم، مجبور شدیم سر بدهیم و پول بلیطمان ۵۶ میلیون شد. تازه خودشان کنسل کرده بودند.»
وضعیت پروازهای ایران در حالی اهمیت ویژه پیدا میکند که شهروندان بسیاری در سالهای اخیر کسبوکارهای کوچک را در کشورهای همسایه راه انداختهاند. یک شهروند که چند سالی است در عمان یک کسبوکار مرتبط با گردشگری راه انداخته، میگوید که دو سال است و بهویژه با شروع جنگ از نهماسفندماه۱۴۰۴، مشتری چندانی برایشان از ایران نرفته است. او میگوید که برای او و همسرش که دار و ندارشان را روی این کار تازهتاسیس گذاشتهاند، این وضعیت پروازها دستکمی از مرگ کسبوکارشان ندارد.
شهروند دیگری که فرزندانش را برای تحصیل به ترکیه فرستاده نیز میگوید: «گفتم ترکیه همین بغلِ گوشمان است، چیزی شد میروم سر میزنم و حواسم به بچهها هست، حالا یکطوری شده انگار یک اقیانوس بینمان فاصله افتاده. برای اینکه بچهها نترسند هم حرفی نمیزنم ولی واقعا از این بازیها که عمرمان را تباه کرده، خستهایم. کاشکی تمام شود.»
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.