Crackprobleem steeds zichtbaarder, maar stap om hulp te vragen is moeilijk

De afgelopen jaren is crack de meest gebruikte drug onder kwetsbare drugsgebruikers geworden. Dat is ook steeds vaker op straat te zien, vooral in de grote steden. Maar tegelijkertijd staat de verslavingszorg onder druk.

Crackgebruik is de laatste jaren steeds vaker zichtbaar op straat. Het was ook een van de redenen dat de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema eind augustus aan de bel trok in Het Parool en het programma Buitenhof. Ze noemde de combinatie van dakloosheid en mensen die crack gebruiken verontrustend. "Je ziet in parken echt miserabele omstandigheden."

Er zijn geen exacte cijfers bekend over het aantal mensen dat crack gebruikt: veel gebruikers blijven namelijk uit beeld bij zorginstanties. Het Trimbos-instituut en stichting Mainline maakten in een onderzoek dat in 2023 is uitgevoerd wel een schatting en kwamen uit op 27.900 gebruikers in Nederland. "Op basis van signalen en verhalen uit de praktijk kunnen we opmaken dat het daarna niet minder is geworden, maar eerder wat meer", zegt Thomas Martinelli, onderzoeker bij het Trimbos.

De GGD ziet in Amsterdam meerdere hotspots waar veel crack wordt gebruikt, blijkt uit een rapport van de GGD over crackgebruik in de stad. Het gaat onder meer om het Oosterpark, de omgeving van het Centraal Station, het Delflandplein in stadsdeel Nieuw-West en de H-buurt in Zuidoost.

Omwonenden van die plekken melden regelmatig overlast, onder meer omdat er in het zicht wordt gedeald. Het Parool schreef afgelopen zomer dat bewoners van de Sarphatistraat regelmatig slapende mensen in portieken zien. Ze laten afval en soms ook ontlasting achter.

Gebruikers van crack hebben verschillende achtergronden

Martinelli waarschuwt om zaken als overlast, crackgebruik en dakloosheid niet op één hoop te gooien. "Dat zijn factoren die samenkomen rondom crack, maar het is zeker niet één universeel verhaal. Overlast komt bijvoorbeeld niet altijd door drugs, maar kan ook door alcohol komen."

Er is net zo min een eenduidig profiel van personen die verslaafd zijn aan drugs. Zo is zeker niet elke gebruiker dakloos. "In Rotterdam heeft een behoorlijke groep wel gewoon een dak boven het hoofd", zegt Martinelli. Ook de afkomst verschilt, zagen straatwerkers die in 2023 meehielpen aan het onderzoek. Ze spraken met gebruikers die Nederlands waren, die als arbeidsmigrant naar Nederland zijn gekomen en werkloos zijn geraakt en met mensen met een andere migratieachtergrond.

Een gemeenschappelijke deler is vaak wel dat mensen vastlopen in hun leven of in de problemen komen. Maar het Trimbos heeft nog geen helder beeld van hoe gebruikers zich precies aan crack verliezen. Slechts een klein deel van hen is namelijk in beeld bij de verslavingszorg, dus er zijn niet veel verhalen bekend.

Dat maakt het ook lastig om het aantal verslavingen terug te dringen. "We hebben in Nederland goede verslavingszorg", zegt Martinelli. "Alleen is niet iedereen zover om hulp te vragen: het kan een tijdje duren voor mensen de stap zetten."

Drempels naar verslavingszorg

Er zijn namelijk meerdere drempels voor mensen met een verslaving om hulp te zoeken. Uit schaamte doet lang niet iedereen dat uit zichzelf. "Mensen kunnen het gevoel hebben van: ik ben een drugsgebruiker, ik ben niets waard", legt Martinelli uit.

Dat maakt de stap om hulp te vragen erg moeilijk. Ook wachtlijsten bij zorginstellingen zijn demotiverend, of situaties waarbij dakloze gebruikers moeilijk terechtkunnen. Klinieken kunnen soms daklozen weigeren omdat ze geen adres hebben, terwijl de sociale dienst hun geen woning wil toewijzen voordat de verslaving voorbij is.

Om die drempels weg te nemen is laagdrempelige hulp nodig. Dat kunnen inloophuizen of gebruiksruimtes zijn. Maar ook veldwerk is belangrijk, met hulpverleners die de straat op gaan en contact leggen met mensen die crack gebruiken. Zo bouwen ze langzaam een vertrouwensband op.

Hulpverleners vinden dat veldwerk enorm waardevol. Op die manier kunnen ze gebruikers informeren over gebruiksruimtes, hulp in inloophuizen of mogelijkheden om af te kicken.

Kabinet beëindigde subsidie op veldwerk

De schok was groot toen het kabinet-Schoof in 2025 besloot de subsidie op stichting Mainline af te bouwen. Het kennis- en onderzoekscentrum had veel kennis van de situatie van mensen met een drugsverslaving. "Mainline was een unieke organisatie die veldwerk deed, de taal van de gebruiker sprak en laagdrempelig hulp bood", zegt Martinelli. Het verliezen van de subsidie noodzaakte de stichting om dit jaar te stoppen.

Donderdag werd bekend dat veel activiteiten van Mainline in Amsterdam worden ondergebracht in De Regenboog Groep, een Amsterdamse organisatie die zich inzet voor mensen die het moeilijk hebben. Dat is mogelijk met een subsidie van de gemeente Amsterdam.

Een aantal veldwerkers kan doorgaan met hun werk met mensen die crack gebruiken, zodat kennis en de contacten behouden blijven, vertelt een woordvoerder van De Regenboog Groep. Maar die oplossing is dus alleen voor Amsterdam. Andere gemeentes dreigen de expertise van Mainline te verliezen.

Heb je vragen over drugsgebruik of maak jij je zorgen over jezelf of iemand anders?
Bel de drugsinfolijn 0900-1995 of ga naar drugsinfo.nl.

Om een vraag te kunnen stellen dien je in te loggen. Log in of maak binnen 1 minuut jouw gratis account aan.