هشدار دوباره درباره وقوع زلزله بزرگتر از شش ریشتر در گسل‌های شمال- مرکز ایران
استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، با اشاره به وضعیت گسل‌های شمال-مرکز ایران گفته احتمال وقوع زلزله‌ای با بزرگی بیش از ۶ ریشتر در این پهنه طی دهه آینده به حدود ۴۰ درصد می‌رسد؛ خطری که با توجه به تمرکز جمعیت بیش از ۲۸ میلیون نفری، زیرساخت‌های حیاتی و بخش بزرگی از اقتصاد کشور در تهران و شهرهای اطراف، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای داشته باشد.
مهدی زارع با بیان اینکه «احتمال وقوع زمین‌لرزه در این پهنه، مدل‌های مختلف بازگشت زلزله و وضعیت چرخه لرزه‌ای گسل‌ها در کنار داده‌های تاریخی و دستگاهی مورد بررسی قرار گرفته»، گفته: «با تلفیق مدل‌های بازگشت گوتنبرگ- ریشتر و مدل‌های بازگشت وابسته به زمان برای سامانه‌های گسلی با لحاظ کردن دوره بازگشت سپری‌شده تحلیلی کمی از بازگشت زلزله در شمال- مرکز ایران انجام شد. منطقه‌ای با گسل‌های فعال فشارشی-امتدادلغز که برخی از مهمترین گسل‌های آن سامانه‌های گسلی شمال تهران، مشاء، ری و بوئین‌زهرا هستند.»
به گفته او، این بررسی بر مجموعه‌ای از داده‌های لرزه‌ای و تاریخی متکی است: «با بهره‌گیری از یک مجموعه داده ۲۲ ساله ثبت‌شده با ابزار دقیق شامل ۲۵۷ رویداد با بزرگای بیش از ۴ و ۱۳ رویداد با بزرگای بیش از ۵، و تلفیق داده‌های کاتالوگ تاریخی که بازه‌ای بیش از دو هزاره را در بر می‌گیرد و با در نظر گرفتن گسل‌هایی که در مرحله بحرانی تنش قرار دارند، احتمال ۱۰ سالهای معادل ۲۶ درصد برای بزرگای بیش از ۶ و ۱/۵ درصد برای بزرگای بیش از ۷ به دست می‌دهد، و با لحاظ کردن وضعیت گسل‌هایی که در معرض گسیختگی هستند و شرایط بحرانی تنش، این مقادیر را بطور قابل توجهی افزایش می‌دهد؛ بطوری که برای بزرگای بیش از ۶ به حدود ۴۰ درصد می‌رسد.»
بر اساس توضیحات این زلزله‌شناس، «شمال- مرکز ایران در پهنه همگرایی و کوتاه‌شدگی با ترکیبی از گسلش امتدادلغز و راندگی در امتداد رشته‌کوه البرز و حاشیه شمالی ایران مرکزی قرار دارد. مناطق شهری پرجمعیت، به ویژه تهران بزرگ، مستقیماً بر روی یا در مجاورت گسل‌های فعال اصلی قرار دارند.»
او بر اینکه «جمعیت و دارایی‌هایی که در معرض خطر قرار دارند و همچنین میزان آسیب‌پذیری سازه‌ها، در تعیین سطح ریسک نقش دارند» تأکید کرده و توضیح داده است: «برای منطقه شمال- مرکز ایران سطح کلی ریسک لرزه‌ای در رده «بسیار بالا» بحرانی طبقه‌بندی می‌شود. اگرچه میزان خطر به خودی خود بالاست، اما این رتبه ریسکِ بسیار بالا، عمدتاً ناشی از تراکم بالای جمعیت و ثروت ملی است که مستقیماً بر روی شبکه‌های گسلی فعال- که در مرحله‌ای بحرانی از نظر تنش قرار دارند- متمرکز شده‌اند.»
به گفته مهدی زارع، «حدود ۲۸/۵ میلیون نفر در محدوده جغرافیایی ۳/۵ در ۷ درجه ساکن هستند؛ یعنی حدود ۳۴ درصد از کل جمعیت ایران. کلانشهرهای تهران و کرج کمربند شهری پیوسته‌ای با جمعیت حدود ۱۷ میلیون نفر تشکیل می‌دهند که بر روی یا در مجاورت قطعات گسل‌های فعال گسل‌های شمال تهران، مشاء، ری و نیاوران، ماهدشت-جنوب کرج بنا شده‌اند.»
او همچنین افزوده: «تراکم شهری و بافت فرسوده شامل سکونتگاه‌های غیررسمی؛ ساخت و سازهای متراکم در کریدورهای شهری تنگ در دامنه‌های شمالی تهران و سکونتگاه‌های غیررسمی جنوب شهر آسیب‌پذیری مکانی بالایی در برابر تخریب ایجاد کرده و گلوگاه‌های شدیدی برای دسترسی‌های اضطراری به وجود آورده است. بخش قابل توجهی از سازه‌های بنایی و بتن‌آرمه قدیمی که پیش از الزام به رعایت دقیق «استاندارد ۲۸۰۰ ایران» ساخته شده‌اند، در برابر جنبش‌های زمین‌لرزه‌ای نزدیک‌گسل آسیب‌پذیری بالایی در برابر تخریب نشان می‌دهند.»
او افزوده: «ریسک جدی شامل آتش‌سوزی پس از زلزله ناشی از تخریب شبکه گاز، زمین‌لغزش در گردنه‌های کوهستانی البرز، و فرونشست زمین که موجب تشدید خرابی پی سازه‌ها در اثر تخلیه آبخوان‌های جنوب تهران نیز می‌شود.»
بر اساس برآورد ارائه‌شده از سوی مهدی زارع، این منطقه حدود ۴۸ تا ۵۲ درصد از کل تولید ناخالص داخلی غیرنفتی ایران و حدود ۴۲ تا ۴۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی اسمی ایران را تأمین می‌کند.
استان تهران به تنهایی حدود ۲۲ تا ۲۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی کشور را در اختیار دارد و قطب مالی و خدماتی ایران محسوب می‌شود. بیش از ۵۰ درصد دارایی‌های بخش بانکی کشور، دفاتر مرکزی شرکت‌های دولتی و خصوصی، بیمه، فناوری اطلاعات، مخابرات و صنایع با فناوری پیشرفته در این محدوده متمرکز است. بازار بزرگ تهران و مراکز لجستیکی نیز بخش مهمی از تجارت داخلی و واردات کشور را پوشش می‌دهند.
در کنار تهران، کریدور صنعتی البرز و قزوین حدود ۸ تا ۱۰ درصد از GDP کشور را تشکیل می‌دهد. نوار صنعتی مرکزی در استان‌های مرکزی، قم و سمنان نیز حدود ۶ تا ۸ درصد و نوار ساحلی دریای کاسپین در استان‌های مازندران، گیلان و گلستان حدود ۷ تا ۹ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده‌اند.
این تمرکز اقتصادی باعث می‌شود پیامدهای یک زلزله شدید در این منطقه محدود به خسارت‌های ساختمانی نباشد. زارع در متن ارزیابی خود، میزان در معرض خطر را حدود ۵۰ درصد از GDP غیرنفتی کشور و حدود ۴۵ درصد از کل GDP اسمی ملی، معادل ۱۸۰ تا بیش از ۲۲۰ میلیارد دلار، برآورد کرده است.
او همچنین به تمرکز زیرساخت‌های کلیدی اشاره می‌کند؛ دفاتر مرکزی بانک‌های ملی، بورس اوراق بهادار تهران، وزارتخانه‌های دولتی، مراکز اصلی مخابراتی و زیرساخت‌های حیاتی داده‌ها در مناطق مستقیم یا نزدیک گسیختگی گسل‌های منطقه قرار دارند.
سازمان زمین‌شناسی ایران نیز ماه گذشته نسخه اطلس مخاطرات را با تمرکز بر پنج تهدید زمین‌لرزه، فرونشست، گرد و غبار، سیل و «کارست» (حل شدن سنگ در آب) را رونمایی کرد. بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی فرونشست، سیل و زلزله، سه مخاطره اصلی در ایران به شمار می‌روند.
رضا شهبازی معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور گفته بود یکی از موضوعات اصلی که در اطلس جدید مخاطرات شناسایی و منتشر شده، «زمین‌لرزه و گسل‌های لرزه‌زا» است و در حوزه زمین‌ساخت نیز گسل‌های جدید شناسایی‌شده و اطلاعات مربوط به ساز و کار فعالیت گسل‌ها به‌روزرسانی شده است.
سال‌هاست کارشناسان درباره احتمال وقوع زلزله‌ی بزرگ ۷ ریشتری در تهران هشدار می‌دهند و آن را به عنوان یکی از مهمترین سناریوهای بحران در کشور مطرح می‌کنند.
کارشناسان پیشتر اعلام کرده‌اند، اگر زلزله‌ای با شدت ۷ ریشتر یا بیشتر در تهران رخ دهد، حدود ۱۰ میلیون نفر تحت تأثیر قرار می‌گیرند و احتمالا ۶ میلیون نفر کشته یا زخمی خواهند شد.
کارشناسان مدیریت بحران تأکید دارند آنچه میزان تلفات و خسارت‌های ناشی از وقوع زلزله‌ای به بزرگی ۷ ریشتر در تهران را تعیین می‌کند، تنها بزرگای زلزله نیست بلکه نحوه مدیریت دقایق نخست پس از آن نیز نقشی تعیین‌کننده دارد.
بر اساس این گزارش، کارشناسان مدیریت بحران از نیم‌ساعت ابتدایی پس از زمین‌لرزه به عنوان بخشی از «ساعت طلایی» یاد می‌کنند؛ بازه‌ای که در آن باید پیش از فروپاشی کامل ارتباطات و گسترش آشفتگی شهری، تصمیم‌های حیاتی اتخاذ شود.
اینهمه در حالیست که طی سالهای گذشته عملکرد نهادهای سهیم در مدیریت بحران در بروز هر حادثه و بحرانی در ایران مردود عمل کرده‌اند. اخبار سیل، زلزله و هر بحران دیگری همچنان با ناکارآمدی نهادهای حکومتی در مدیریت بحران همراه بوده است. در چنین شرایطی به نظر نمی‌رسد آنچه کارشناسان به عنوان حیاتی بودن هماهنگی و عملکرد به موقع نهادهای مسئول در زلزله احتمالی تهران مطرح می‌کنند توسط جمهوری اسلامی عملی باشد.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.