رهبر غایب، تصویر حاضر؛ از مجتبی خامنه‌ای چه تصویری ساخته شده؟
روحانی‌ای که در تجمع شبانه تهران در شامگاه پنج‌شنبه ۹ مهر سخنرانی می‌کرد، خبر تازه‌ای برای حاضران میدان شهدا داشت. او گفت «مجتبی خامنه‌ای»، رهبر جمهوری اسلامی، دو شب پیش «برای بار دوم» به همین تجمع آمده و «حدود نیم‌ساعت» در میان مردم بوده است. این خبر عملا برای نشان دادن زنده بودن او تولید شده و به واسطه گفته‌های اخیر مادر «زهرا حدادعادل»، همسر کشته‌شده رهبر نو نیز تکرار شده‌است. وی از حضور مجتبی هنگام تشییع جنازه پدرش خبر داده و گفت: «همان شب من دیدم‌شان، شکر خدا در صحت و سلامت کامل بودند.» هرچند که همسرش پیش از این گفته بود که او را ندیده است.
اما تاکنون هیچ تصویری از حضور او در هیچ تجمعی منتشر نشده. این در حالی است که «قاسم قریشی»، جانشین رییس سازمان بسیج، ۱۸ مرداد وعده داده بود فیلم حضور خامنه‌ای در میان مردم، در خیابان و در جلسه با فرماندهان نیروهای مسلح «در آینده» منتشر خواهد شد تا «بار دیگر مایه رسوایی دشمنان و بدخواهان ملت ایران» شود. اما در پس از انتخاب مجتبی به رهبری، یعنی در حدود هفت ماه گذشته، هیچ نشانی از او در انظار عمومی وجود ندارد و آنچه از او می‌دانیم محدود به بیش از ۲۵ پیام مکتوب است.
اما در همین ماه‌ها مقام‌های جمهوری اسلامی بی‌وقفه از او گفته‌اند. در توصیف مقامات، او سالم است، فرماندهی میدان را بر عهده دارد، کشور را «به بهترین نحو» اداره می‌کند و راه پدر را ادامه می‌دهد. اما اخیرا گفته شده است که پس از حمله به بیت و عدم مرگ او به سه بیمارستانی که برای مداوا رفته بوده حمله شده است که شائبه در مورد سلامت او را جدی‌تر کرده است. تا امروز رهبر سوم جمهوری اسلامی با روایت و گواهی دیگران ساخته شده است. این توصیفات چه تصویری می‌سازند و قرار است کدام خلا را پر کنند؟
غیبتی که «بیعت» شد
غیبت مجتبی خامنه‌ای از همان آغاز رهبری، به چالشی برای نظم سیاسی بدل شد؛ چرا که بخشی از حاکمیت انرژی خود را برای پوشش این غیبت گذاشته است. مسئله به ویژه در مراسم تشییع پدر و همسرش جدی‌تر شد. در مراسم تشییع «سیدعلی خامنه‌ای» در تیرماه، میثم، مسعود و مصطفی، سه پسر دیگر رهبر پیشین، حضور داشتند و حتی در صف نخست نماز میت پدر دیده شدند؛ اما رهبر جدید نیامد. همان روز ادعاهایی درباره حضور مخفیانه او در مصلی منتشر شد و تصویری دست‌به‌دست شد که برخی آن را مجتبی خامنه‌ای معرفی کردند. خبرگزاری فارس و سایت تابناک بعدتر نوشتند فرد دیده‌شده در آن تصاویر او نبوده است.
با این حال همان مراسم از سوی مقام‌های جمهوری اسلامی و حاضرین در مراسم به صحنه اعلام وفاداری به رهبر غایب تبدیل شد. پس از مراسمی که در آن شعارهای بیعت سر داده می‌شد، «محمدباقر قالیباف»، رییس مجلس، نوشت مردم «دست بیعت» به سوی مجتبی خامنه‌ای دراز کرده‌اند. «علیرضا زاکانی»، شهردار تهران، نیز گفت جمعیت «بیعت مجدد» با مجتبی خامنه‌ای را اعلام کرده است. «حمیدرضا مقدم‌فر»، مشاور رسانه‌ای فرمانده کل سپاه، انتخاب او را عامل «التیام» پس از مرگ پدر و بیعت مردم را «مهر تاییدی بر این آغاز جدید» دانست.
در عین اقدام برای بیعت، مقامات نظام سیاسی برای دیده‌نشدن او توضیحات امنیتی ارائه داده‌اند. «محمدحسین خوشوقت»، مدیرمسوول سایت خبری «فرارو» و از نزدیکان خانواده خامنه‌ای، ۲۷ خرداد گفت: «کارشناسان امنیتی به ایشان توصیه جدی کردند که حتی در حد نشر صدا چه برسد به نشر تصویر خودشان را نشان ندهند.» «سالار ولایتمدار»، نماینده مجلس، نیز پیش‌تر گفته بود انتشار نشدن تصویر رهبر بر اساس نظر مسوولان امنیتی و علمای نجف و قم و مشهد صورت می‌گیرد.
سالم است؛ دیده شده است!
پس از انتخاب مجتبی به رهبری، سلامت جسمی رهبر از نخستین موضوعاتی بود که مقام‌ها کوشیدند درباره آن اطمینان بدهند و این موضوع همچنان پس از ماه‌ها ادامه دارد. روایت‌ها از صبح ۹ اسفند اما یکی نیست. «محسن قمی»، معاون امور بین‌الملل دفتر رهبر جمهوری اسلامی، ۱۱ اردیبهشت گفت مجتبی خامنه‌ای چند دقیقه پیش از حمله از ساختمان بیرون آمده و به حیاط رفته بود. یک هفته بعد «مظاهر حسینی»، مدیرکل تشریفات دفتر علی خامنه‌ای، او را «در بین راه» و روی پله‌ها قرار داد و گفت موج انفجار به کشکک پا، کمر و پشت گوش او آسیب زده، اما او اکنون «در سلامت کامل» است. «علیرضا زاکانی»، شهردار تهران، نیز در ۲۱ مرداد عنوان کرد موشک مستقیم به طبقه‌ای خورد که خامنه‌ای و همسرش در آن بودند و او آسیب «جزئی» دید.
تازه‌ترین نسخه سلامت را «غلامعلی حدادعادل»، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و پدر همسر رهبر، در مراسم هفته دفاع مقدس داده و گفت: «موشک از پنجره اتاق وارد این آپارتمان شده بود... ایشان در زمان حمله در چارچوب در قرار داشتند و سالم ماندند و تنها کوفتگی مختصری در پایشان ایجاد شده بود.» او خبرهای قطع پا و آسیب صورت را «دروغ» خواند.
به تازگی اما «محسن حیدری»، عضو مجلس خبرگان رهبری، به شبکه «العربی» گفته است خامنه‌ای پس از حمله به بیمارستان منتقل شد، سه بیمارستان تهران نیز هدف قرار گرفتند و او در بیمارستان سوم از زیر آوار بیرون کشیده شد. حیدری سپس گفت: «اطلاعاتی به دست آوردیم که مجتبی خامنه‌ای سالم است و توانایی رهبری را دارد.» بر اساس همین هم مجلس خبرگان یکصدا به او رای داد.
قاطع‌ترین گواهی سلامت را تاکنون «مسعود پزشکیان»، رییس‌جمهور، داد. او اوایل مرداد از جلسه‌ای هفت‌ساعته با رهبر خبر داد و گفت: «کسی که می‌تواند هفت ساعت بنشیند و بحث کند، نمی‌تواند مشکل سلامتی داشته باشد.» اما همین پزشکیان، چنان که در گزارش رویترز نیز آمده است پیش از این در ۳۰ تیر گفته بود تعامل با رهبر «روزبه‌روز بیشتر می‌شود» ولی در اوایل مرداد ارتباط با او را «بسیار سخت» خوانده بود.
کشور را با دقت اداره می‌کند!
غیبت طولانی فقط درباره جسم رهبر پرسش نساخته است؛ پرسش دیگر این است که او در تصمیم‌گیری چه اندازه حضور دارد. مقام‌های رسمی می‌گویند دستورهای او می‌رسد و اجرا می‌شود. «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه، ۵ مهر گفت: «ما نظرات، دستورات و دیدگاه‌های رهبر انقلاب را دریافت می‌کنیم و در زمینه تصمیم‌گیری، یک اجماع ملی وجود دارد.» او بلافاصله افزود: «این تصور که منابع قدرت متفاوتی در داخل ایران وجود دارد، نادرست است.» او تلاش کرد تصویری منسجم از نظام سیاسی بدهد که همه چیز در آن زیر نظر رهبر قرار دارد.
زاکانی در آیین تجلیل از خانواده کشته‌شدگان جنگ همین تصویر را کامل کرد: «امروز رهبر عزیزمان کشور را با دقت اداره می‌کنند.» او افزود اگر «هدایت، استحکام، ایستادگی و محبت» رهبر نبود، «ممکن بود شرایط به شکل دیگری رقم بخورد». «مهدی فضائلی»، عضو دفتر حفظ و نشر آثار علی خامنه‌ای، نیز ۹ مهر به خبرگزاری «ایرنا» گفت: «رهبر انقلاب و فرماندهی کل قوا» برای همه سناریوها، از جنگ فرسایشی تا عملیات برق‌آسا، «دستوراتی صادر کرده‌اند». او تلاش کرد در این مصاحبه چهره‌ای مشرف بر هر دو «میدان نظامی و دیپلماسی»، از رهبر نشان دهد و بگوید او مواضع بازدارنده حاکمیت در برابر «دشمنان» را هدایت می‌کند.
منابع درون ساختار اما همین مسیر رسیدن دستور را زیر سوال می‌برند. یک عضو سابق سپاه اخیرا به «ایران‌وایر» گفت علی خامنه‌ای «جزیی‌ترین امور» را نظارت و مدیریت می‌کرد و اکنون «هر کس ساز خودش را می‌زند». او افزود: «الان اگر آقا مجتبی دستوری بدهند، با واسطه به مسوولین می‌رسد و این وسط هم معلوم نیست یک کلاغ چهل کلاغ کرده باشند یا نه.» در همین گزارش توضیح داده شده است که طائب مدعی است به‌طور مرتب با مجتبی خامنه‌ای در ارتباط است و او در جریان گسترش «پویش جان‌فدا» قرار دارد؛ در حالی که منبع ایران‌وایر گفته بسیاری از مقام‌ها این ادعا را «کذب محض» می‌دانند.
پسر رهبر یا ادامه رهبر؟
پس از آنکه مجتبی به رهبری انتخاب شد مسئولان نظام از جمله عراقچی آن‌را پیامی به جهان خواندند و به نظر می‌رسد اقدامی تنظیم شده از سوی حاکمیت بود. با این حال حیدری گفت مجلس خبرگان پیش از انتخاب با سپاه یا هیچ نهاد دیگری مشورت نکرد و ملزم به آن هم نبود. به گفته او نام رهبر آینده در جلسات خبرگان مطرح نشده بود، اما کمیته‌ای ویژه و «کاملا سرّی» سال‌ها رفتار، گفتار و موضع‌گیری نامزدهای احتمالی را بررسی می‌کرد. او افزود خبرگان «فقاهت، عدالت و کفایت» مجتبی خامنه‌ای را احراز کرده است.
زاکانی اما تاکید دارد که «ایشان طالب این جایگاه نبودند، اما هنگامی که تکلیف بر عهده ایشان قرار گرفت، با قوت مسیر را ادامه دادند.» این موضوع اکراه برای پذیرش مسئولیت در حالی مطرح شده است که پس از انتخاب رهبر جدید مطرح شد که سپاه بیت همه مراجع، هم در قم و هم در نجف را تحت نظر داشته تا کلامی در مخالفت با این انتخاب عنوان نشود. حالا اما «ابراهیم کلانتری»، تولیت حرم شاهچراغ، انتخاب او را «یکی از الطاف خاص خداوند» خوانده و گفت: «خداوند قلوب را به سمت شخصیتی جامع و مجتهدی مسلط هدایت کرد تا سکان انقلاب را در دست بگیرد.»
در کنار این توصیف‌ها، پیام‌های مکتوبی که به نام مجتبی خامنه‌ای منتشر می‌شود نیز به ساختن مختصات دوره جدید این رهبری کمک می‌کند. از جمله آخرین پیام‌های او که جنگ و مقاومت را در چارچوب گذار از «روزهای سلطه» به «روزهای اقتدار» قرار می‌دهد که زیر نظر وی ممکن می‌شود. از نظر رهبر جدید جمهوری اسلامی ثمره‌ای از «حکومت صالحان» است که قرار است با «فتح و ظفر» از این روزها بیرون بیاید. رسانه‌ها و مقام‌های نزدیک به حکومت این پیام‌ها را فراتر از متن‌های مناسبتی تفسیر کرده‌اند؛ قالیباف آن را «صورت‌بندی دقیق یک دکترین دفاعی و تمدنی» دانست و کلانتری آن را «نسخه هدایت نیروهای انقلاب» خواند.
مقامات مختلف حاکمیتی در تلاش هستند تا «غیبت مادی» رهبر را نه به عنوان خلاء قدرت یا انفعال، بلکه به مثابه «حضور فراگیرِ شبکه‌ای» و «تدبیر فرامکانی» صورت‌بندی کنند. او را مسلط بر امور نشان دهند که در میان هواداران و حامیان نظام چند دستگی ایجاد نشود. اما پرسشی که این روزها این طرفداران می‌پرسند این است که مگر در اصل پنجم قانون اساسی، «شجاع» بودن به عنوان یکی از ارکان رهبری برشمرده نشده است، حالا چرا او شجاعت حضور در انظار عمومی را ندارد؟
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.