Çocuk okur, büyük düşünür… - Sedat Sever

Dünyanın birçok uygar ülkesinde, kasım ayının ikinci haftası, 1919 yılından başlayarak “Dünya Çocuk Kitapları Haftası” olarak kutlanmaktadır. Bu hafta, ülkemizde de 1947’den günümüze değin, kesintisiz biçimde çeşitli bilimsel, kültürel, sanatsal etkinliklere konu kılınmaktadır.

ÇOCUK, KİTAP VE SORUMLULUK

Us (akıl); düşünme, anlama, algılama, karar verme, soyutlama yeteneğidir. İnsanı insan kılan, onu diğer canlılardan ayıran bu gücün, yaşamın ilk günlerinden başlayarak yetkinleştirilmesi gerekir. Zekâ, bu yetkinleşme süreciyle birlikte işlevsellik kazanır. Edinilecek bu işlevsellik, bireye, yaşamını aklının kılavuzluğunda amaca uygun yönetme başarısı edindirir.

Kişinin düşünme yeteneğinin tüm boyutlarıyla iş görme yetisine dönüşebilmesi için usa sorumluk verilmelidir. Us, verilen sorumluluklarla gelişir. Kendini, çevreyi anlama ve kavrama yetisi de sorumluluk üstlenerek olgunlaşır. Bunun için bebeklik evresiyle birlikte, çocukların duyu algılarının uyarılması, merak güdülerinin devindirilmesi temel bir ilke olarak benimsenmelidir.

ÇOCUKLAR BİR TOPLUMUN GELECEĞİDİR.

Çocuklar, bir toplumun geleceğini biçimlendirecek temel öznelerdir. Bu öznelerin duygu ve düşünce eğitimi, bir toplum için yaşamsal önemdedir. Çocuk gerçekliğini önceleyen; onların ilgi, gereksinim, dil ve anlam evrenlerine uygun resimli kitaplar, duygu ve düşünce eğitimini başlatan en etkili araçlardır. Sesli-müzikli kitaplar, nesne ve varlıkları biçimsel ve temel özellikleriyle tanıtan kalın karton kitaplar, ABC ve sayma kitapları, yazısız ya da az anlatılı resimli kitaplar, yaşamının ilk aylarında ana-baba kucağında bebeklerle buluşturulmalıdır. Bu buluşmalar, çocuklara renk, çizgi ve sözcüklerin anlatım olanaklarıyla çok uyaranlı bir iletişim ortamı yaratır. Bu ortam görme, işitme, dokunma gibi birçok duyu algısını devindirir. Nesne ve varlıkları görsel kimlikleriyle tanıma ve adlandırma; ilk ve yeni kavramları edinme süreçlerine kılavuzluk eder.

AĞACA ÇIKAN KEÇİNİN DALA BAKAN OĞLAĞI OLUR

Çocukların ilk yaşlarında kitaplarla tanışma evresini, kitaplarla arkadaşlık kurma ve kitap sevgisi edinme evreleri izlemelidir. Bunun için “Ağaca çıkan keçinin dala bakan oğlağı olur” atasözünde de yansıtıldığı gibi duyarlı ailelerin bilinçli çabalarına gereksinim vardır. Resimli kitaplar birer oyuncak gibi çocukların yaşam alanına katılmalı; sayışmaca, tekerleme, bilmece gibi dilsel gereçlerle; masal, öykü, şiir gibi yazınsal metinlerle dil ve kitap sevgisinin temelleri atılmalıdır. İlerleyen yaşlarda çocuk ve gençlerin okuma kültürü edinmeleri, okul öncesi dönemde atılacak bu temelin üzerinde yapılanacaktır. Araştırmalar, özellikle çocukluk döneminde yazılı kültür ürünleriyle, sanatsal uyaranlarla kurulan ve sürdürülen ilişkinin, ileri yaşlardaki bilişsel sağlığın da niteliğini belirleyen temel bir etken olduğunu göstermektedir.

BİLİŞSEL SAĞLIK İÇİN KİTAP  

Chicago Rush Üniversitesi Tıp Merkezi’nce yapılan, yaş ortalaması 80 olan 1939 katılımcı üzerinde, 7.6 yıl süren bir araştırmada, katılımcıların çocukluk, orta yaş ve ileri yaş evrelerindeki merak ve öğrenme isteklerini karşılama yöntemleri incelenmiş; ileri yaşlardaki bilişsel sağlığın yazılı ve sanatsal kültür etkileşimleriyle doğrudan ilişkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Araştırma sürecinde, 551 katılımcıda Alzheimer (demansbunama) gelişmiştir. Bunama sorunu yaşamayan katılımcıların ise 18 yaş öncesinde, kitap, gazete gibi yazılı ve görsel kaynaklara sıklıkla başvurdukları, yabancı dil öğrendikleri; orta yaş döneminde kütüphane kartları olduğu, çeşitli yayınları düzenli olarak izledikleri, müze ziyaretleri yaptıkları; ileri yaş evresinde okuma yazma ve oyun etkinliklerine katıldıkları belirlenmiştir.

Kişilerin, eğitimli oluşu, kitap okuması, sanatsal etkinliklere katılımı, araştırıcı ve sorgulayıcı olması gibi bilişsel düzeylerdeki her bir birim artışın Alzheimer-bunama gelişme riskinde yüzde 38 oranında azalma ile ilişkili olduğu saptanmıştır.¹

Dil ve düşünce gelişimi ile bilişsel gelişim arasında güçlü bir ilişki vardır. Bilişsel zenginleşmeye yönelik etkinliklerin, usa sorumluluk vererek kavram tasarımını geliştirdiği, duygu ve düşünce bilinçlenmesine katkı sağladığı bilinmektedir. Bu nedenle erken dönemden başlayarak çocuk-kitap ilişkisine verilecek önemin, yaşam boyu sürecek merak güdüsüne, öğrenme ve bilme isteğine, bilişsel sağlığa güçlü bir katkı sağlayacağı söylenebilir.

Dünya Çocuk Kitapları Haftası kutlu olsun...

PROF. DR. SEDAT SEVER 

(1) Zammit, Andrea R., et al. “Associations of Lifetime Cognitive Enrichment With Incident Alzheimer Disease Dementia, Cognitive Aging, and Cognitive Resilience.” Neurology 106.5 (2026): e214677.